ದೋರ್ಭ್ಯಾಂ ತಿತೀರ್ಷತಿ: ರಾಜನ ಗುಣ ಹೇಳಲು ಹೊರಟವನ ಪಾಡು

ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಹಿಂದಿನ ರಾತ್ರಿ ಇಡೀ ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಒಂದೇ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಮುಗಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಕುಳಿತ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯನ್ನು ನಾವು ನೋಡಿದ್ದೇವೆ. ಕೆಲಸ ಅವನ ತಾಕತ್ತಿಗಿಂತ ದೊಡ್ಡದು ಎಂಬುದು ಅವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಉಳಿದವರಿಗೆಲ್ಲ ಗೊತ್ತಿರುತ್ತದೆ.

ರಾಜನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಪೂರ್ತಿ ಹೇಳಲು ಹೊರಟವನ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಎಂದು ಈ ಶ್ಲೋಕ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಮೂರು ಅಸಾಧ್ಯ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಒಂದರ ಹಿಂದೆ ಒಂದರಂತೆ ಇಟ್ಟು ಅವನ್ನೇ ಹೋಲಿಕೆಯಾಗಿ ಬಳಸುವುದು ಇದರ ತಿರುವು.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ, ಸಾಮಾನ್ಯರಾಜಪ್ರಶಂಸಾ, ಶ್ಲೋಕ 148 · Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana, In Praise of Kings, verse 148

ವಿಷಯ: ಮೂರು ಅಸಾಧ್ಯ ಹೋಲಿಕೆಗಳು · Three impossible feats

ಛಂದಸ್ಸು: ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 28 ಅಕ್ಷರ · A two-line verse, about 28 syllables a line (exact metre name not confirmed)

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ದೋರ್ಭ್ಯಾಂ ತಿತೀರ್ಷತಿ ತರಂಗವತೀಭುಜಂಗಮಾದಾತುಮಿಚ್ಛತಿ ಕರೇ ಹರಿಣಾಂಕಬಿಂಬಮ್
ಮೇರುಂ ಲಿಲಂಘಯಿಷತಿ ಧ್ರುವಮೇಷ ದೇವ ಯಸ್ತೇ ಗುಣಾನ್ಗದಿತುಮುದ್ಯಮಮಾದಧಾತಿ

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

दोर्भ्यां तितीर्षति तरङ्गवतीभुजङ्गमादातुमिच्छति करे हरिणाङ्कबिम्बम्
मेरुं लिलङ्घयिषति ध्रुवमेष देव यस्ते गुणान्गदितुमुद्यममादधाति

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

dorbhyāṃ titīrṣati taraṅgavatībhujaṅgamādātumicchati kare hariṇāṅkabimbam
meruṃ lilaṅghayiṣati dhruvameṣa deva yaste guṇāngaditumudyamamādadhāti

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ದೋರ್ಭ್ಯಾಂ (दोर्भ्यां, dorbhyāṃ) = ಎರಡು ತೋಳುಗಳಿಂದ (with the two arms)
ತಿತೀರ್ಷತಿ (तितीर्षति, titīrṣati) = ದಾಟಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ (wishes to cross)
ತರಂಗವತೀಭುಜಂಗಮಾದಾತುಮಿಚ್ಛತಿ (तरङ्गवतीभुजङ्गमादातुमिच्छति, taraṅgavatībhujaṅgamādātumicchati) = ಸಾಗರವನ್ನು, ಅಂದರೆ ಅಲೆಗಳುಳ್ಳ ನದಿಗಳ ಪ್ರಿಯನನ್ನು (ತರಂಗವತೀಭುಜಂಗಂ), ಹಿಡಿಯಲು (ಆದಾತುಂ) ಬಯಸುತ್ತಾನೆ (ಇಚ್ಛತಿ). ಇಲ್ಲಿ ಸಂಧಿಯಿಂದ ಮೂರು ಪದ ಸೇರಿವೆ (the ocean, that is the lover of the wave-bearing rivers (tarangavati-bhujangam), and, to take hold of (adatum), he wishes (icchati). Sandhi joins three words here)
ಕರೇ (करे, kare) = ಕೈಯಲ್ಲಿ (in the hand)
ಹರಿಣಾಂಕಬಿಂಬಮ್ (हरिणाङ्कबिम्बम्, hariṇāṅkabimbam) = ಜಿಂಕೆಯ ಗುರುತಿರುವವನ ಬಿಂಬವನ್ನು, ಅಂದರೆ ಚಂದ್ರನ ಮಂಡಲವನ್ನು (the disc of the deer-marked one, that is the moon)
ಮೇರುಂ (मेरुं, meruṃ) = ಮೇರು ಪರ್ವತವನ್ನು (Mount Meru)
ಲಿಲಂಘಯಿಷತಿ (लिलङ्घयिषति, lilaṅghayiṣati) = ಲಂಘಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ (wishes to leap over)
ಧ್ರುವಮೇಷ (ध्रुवमेष, dhruvameṣa) = ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಈ ಮನುಷ್ಯ (ಧ್ರುವಂ + ಏಷಃ) (surely this man (dhruvam + esah))
ದೇವ (देव, deva) = ಓ ಒಡೆಯನೇ (O lord)
ಯಸ್ತೇ (यस्ते, yaste) = ಯಾರು ನಿನ್ನ (ಯಃ + ತೇ) (who your (yah + te))
ಗುಣಾನ್ಗದಿತುಮುದ್ಯಮಮಾದಧಾತಿ (गुणान्गदितुमुद्यममादधाति, guṇāngaditumudyamamādadhāti) = ಗುಣಗಳನ್ನು (ಗುಣಾನ್) ಹೇಳಲು (ಗದಿತುಂ) ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು (ಉದ್ಯಮಂ) ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ (ಆದಧಾತಿ) (undertakes the effort (udyamam) to speak (gaditum) of the virtues (gunan))

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ಓ ಒಡೆಯನೇ, ನಿನ್ನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವ ಈ ಮನುಷ್ಯ ತನ್ನ ಎರಡು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಲು ಬಯಸುವವನೇ ಸರಿ. ಅವನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಬಿಂಬವನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಮೇರು ಪರ್ವತವನ್ನು ಹಾರಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

O lord, the man who sets out to recite your virtues is surely like one who wants to swim the ocean with his two arms. He wants to catch the moon’s disc in his hand, and he wants to leap over Mount Meru.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಹರಿಣಾಂಕ ಎಂದರೆ ಜಿಂಕೆಯ ಗುರುತಿರುವವನು, ಅಂದರೆ ಚಂದ್ರ. ಚಂದ್ರನ ಮೇಲಿನ ಕಲೆಯನ್ನು ಜಿಂಕೆ ಎಂದು ಕಾಣುವುದು ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾವ್ಯದ ಸಂಪ್ರದಾಯ. ತರಂಗವತೀಭುಜಂಗ ಎಂಬಲ್ಲಿ ತರಂಗವತಿ ಎಂದರೆ ಅಲೆಗಳಿರುವ ನದಿ, ಭುಜಂಗ ಎಂದರೆ ಪ್ರಿಯ ಎಂಬ ಅರ್ಥವೂ ಇದೆ. ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ಇದು ಸಾಗರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಾವು ಗ್ರಹಿಸಿದ್ದೇವೆ.

Harinanka means the one marked with a deer, that is the moon. Seeing the dark patch on the moon as a deer is a convention of Sanskrit poetry. In tarangavati-bhujanga, tarangavati is a river with waves and bhujanga can also mean a lover. From the context we have taken it to point to the ocean.

ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಮೂರು ಕೆಲಸಗಳೂ ಯಾರಿಂದಲೂ ಆಗದವು. ಕವಿ ಇವನ್ನು ರಾಜನ ಗುಣಗಳ ವಿಸ್ತಾರಕ್ಕೆ ಅಳತೆಗೋಲಾಗಿ ಇಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಇದೊಂದು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ, ಅಂದರೆ ಹೆಚ್ಚುಮಾಡಿ ಹೇಳುವ ಮಾತು. ಅಸಾಧ್ಯ ಎಂದು ಹೇಳುವುದೇ ಇಲ್ಲಿ ಹೊಗಳಿಕೆ.

None of the three tasks can be done by anyone. The poet sets them up as a yardstick for the breadth of the king’s virtues. This is hyperbole, a deliberate overstatement, and calling the task impossible is itself the praise.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 106. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 106. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಒಂದು ವಿಷಯವನ್ನು ಪೂರ್ತಿ ಹೇಳಿ ಮುಗಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೊರಟಾಗ ಅದು ನಮ್ಮ ಅಳತೆಗೆ ಮೀರಿದ್ದು ಎಂದು ಒಪ್ಪುವ ವಿನಯ ಬೇಕು. ವೈದ್ಯಕೀಯ ವಿದ್ಯೆಯ ಇಡೀ ಹರವನ್ನು ಒಂದೇ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗದು, ಒಂದೊಂದೇ ಭಾಗವಾಗಿ ಕಲಿಸಬೇಕು.

When we set out to say everything about a subject, we need the humility to admit it is bigger than we are. The whole range of medicine cannot be taught in a single lecture, it has to be taught part by part.

ಹೊಗಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಇದು ಮನಮುಟ್ಟುವ ಉಪಾಯ. ಆದರೆ ಇಂಥ ಅತಿಶಯವನ್ನು ಅಕ್ಷರಶಃ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳದೆ, ಹೊಗಳುವವನ ಪ್ರೀತಿಯ ಅಳತೆ ಎಂದು ನೋಡುವುದು ಸರಿ.

As praise this is a telling device. But we should not take such hyperbole literally, rather as a measure of the speaker’s fondness.