ಸಮಾಜೇ ಸಮ್ರಾಜಾಂ: ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕೇಳಿಸುವ ರಾಜನ ಪರಾಕ್ರಮದ ಕತೆ

ಊರಿನ ಒಳ್ಳೆಯ ವೈದ್ಯರ ಹೆಸರು ಯಾವ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದರೂ ಒಳ್ಳೆಯ ಮಾತಿನೊಂದಿಗೇ ಬರುತ್ತದೆ. ಅಂಥ ಹೆಸರು ಗಳಿಸಲು ವರ್ಷಗಳೇ ಬೇಕು.

ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಕವಿ ಅಂಥದೇ ಮಾತನ್ನು ರಾಜನ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಚಕ್ರವರ್ತಿಗಳ ಸಭೆಯಿಂದ ಯುವತಿಯರ ಕೂಟದವರೆಗೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮದ ಕತೆಯೇ ಕೇಳುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಇದರ ತಿರುವು.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ, ಸಾಮಾನ್ಯರಾಜಪ್ರಶಂಸಾ, ಶ್ಲೋಕ 152 · Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana, In Praise of Kings, verse 152

ವಿಷಯ: ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿದ ಕೀರ್ತಿ · Fame heard everywhere

ಛಂದಸ್ಸು: ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 34 ಅಕ್ಷರ · A two-line verse, about 34 syllables a line (exact metre name not confirmed)

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ಸಮಾಜೇ ಸಮ್ರಾಜಾಂ ಸದಸಿ ವಿದುಷಾಂ ಧಾಮ್ನಿ ಧನಿನಾಂ ನಿಕಾಯೇ ನೀಚಾನಾಮಪಿ ಚ ತರುಣೀನಾಂ ಪರಿಷದಿ
ವಯಂ ಯತ್ರೈವ ಸ್ಮಃ ಕ್ಷಣಮತಿಥಯಸ್ತತ್ರ ಶೃಣುಮಃ ಸ್ಫುರದ್ರೋಮೋದ್ಭೇದಾಃ ಸುಭಗ ಭವತಃ ಪೌರುಷಕಥಾಃ

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

समाजे सम्राजां सदसि विदुषां धाम्नि धनिनां निकाये नीचानामपि च तरुणीनां परिषदि
वयं यत्रैव स्मः क्षणमतिथयस्तत्र शृणुमः स्फुरद्रोमोद्भेदाः सुभग भवतः पौरुषकथाः

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

samāje samrājāṃ sadasi viduṣāṃ dhāmni dhanināṃ nikāye nīcānāmapi ca taruṇīnāṃ pariṣadi
vayaṃ yatraiva smaḥ kṣaṇamatithayastatra śṛṇumaḥ sphuradromodbhedāḥ subhaga bhavataḥ pauruṣakathāḥ

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ಸಮಾಜೇ (समाजे, samāje) = ಸಭೆಯಲ್ಲಿ (in the gathering)
ಸಮ್ರಾಜಾಂ (सम्राजां, samrājāṃ) = ಚಕ್ರವರ್ತಿಗಳ (of emperors)
ಸದಸಿ (सदसि, sadasi) = ಸಭಾಂಗಣದಲ್ಲಿ (in the hall)
ವಿದುಷಾಂ (विदुषां, viduṣāṃ) = ವಿದ್ವಾಂಸರ (of the learned)
ಧಾಮ್ನಿ (धाम्नि, dhāmni) = ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ, ಮನೆಯಲ್ಲಿ (in the abode)
ಧನಿನಾಂ (धनिनां, dhanināṃ) = ಶ್ರೀಮಂತರ (of the rich)
ನಿಕಾಯೇ (निकाये, nikāye) = ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ (in the crowd)
ನೀಚಾನಾಮಪಿ (नीचानामपि, nīcānāmapi) = ಕೆಳಮಟ್ಟದವರ ಗುಂಪಿನಲ್ಲೂ (ನೀಚಾನಾಂ + ಅಪಿ) (even among the lowly (nicanam + api))
ಚ (च, ca) = ಹಾಗೂ (and)
ತರುಣೀನಾಂ (तरुणीनां, taruṇīnāṃ) = ಯುವತಿಯರ (of young women)
ಪರಿಷದಿ (परिषदि, pariṣadi) = ಕೂಟದಲ್ಲಿ (in the assembly)
ವಯಂ (वयं, vayaṃ) = ನಾವು (we)
ಯತ್ರೈವ (यत्रैव, yatraiva) = ಎಲ್ಲಿದ್ದರೂ (ಯತ್ರ + ಏವ) (wherever (yatra + eva))
ಸ್ಮಃ (स्मः, smaḥ) = ಇದ್ದೇವೆ (we are)
ಕ್ಷಣಮತಿಥಯಸ್ತತ್ರ (क्षणमतिथयस्तत्र, kṣaṇamatithayastatra) = ಕ್ಷಣಕಾಲ ಅತಿಥಿಗಳಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ (ಕ್ಷಣಂ + ಅತಿಥಯಃ + ತತ್ರ) (for a moment as guests, there (ksanam + atithayah + tatra))
ಶೃಣುಮಃ (शृणुमः, śṛṇumaḥ) = ಕೇಳುತ್ತೇವೆ (we hear)
ಸ್ಫುರದ್ರೋಮೋದ್ಭೇದಾಃ (स्फुरद्रोमोद्भेदाः, sphuradromodbhedāḥ) = ಮೈಯ ರೋಮಗಳು ನಿಮಿರಿ ನಿಲ್ಲುವಂತೆ (with the body hair standing on end)
ಸುಭಗ (सुभग, subhaga) = ಓ ಭಾಗ್ಯವಂತನೇ (O fortunate one)
ಭವತಃ (भवतः, bhavataḥ) = ನಿನ್ನ (your)
ಪೌರುಷಕಥಾಃ (पौरुषकथाः, pauruṣakathāḥ) = ಪರಾಕ್ರಮದ ಕತೆಗಳನ್ನು (tales of valour)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ಚಕ್ರವರ್ತಿಗಳ ಸಭೆ, ವಿದ್ವಾಂಸರ ಸಭಾಂಗಣ, ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆ, ಕೆಳಮಟ್ಟದವರ ಗುಂಪು, ಯುವತಿಯರ ಕೂಟ: ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ನಾವು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಅತಿಥಿಗಳಾಗಿ ಎಲ್ಲೇ ಇದ್ದರೂ, ಓ ಭಾಗ್ಯವಂತನೇ, ಮೈಯ ರೋಮಗಳು ನಿಮಿರುವಂತೆ ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದ ಕತೆಗಳನ್ನೇ ಕೇಳುತ್ತೇವೆ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

In the gathering of emperors, the hall of the learned, the house of the rich, the crowd of the lowly and the assembly of young women: wherever we happen to be for a moment as guests, O fortunate one, we hear tales of your valour that make the hair on our bodies stand on end.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಸ್ಫುರದ್ರೋಮೋದ್ಭೇದ ಎಂದರೆ ಮೈಯ ರೋಮಗಳು ನಿಮಿರಿ ನಿಲ್ಲುವುದು. ಹೆಮ್ಮೆ, ಬೆರಗು ಅಥವಾ ಭಾವೋದ್ವೇಗ ಬಂದಾಗ ಹೀಗಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಕಾವ್ಯದ ಪರಿಚಿತ ಚಿತ್ರ.

Sphuradromodbheda means the body hair standing on end. Poetry often shows this as the body’s response to pride, wonder or deep feeling.

ಕವಿ ಐದು ಬಗೆಯ ಕೂಟಗಳನ್ನು ಹೆಸರಿಸಿ, ಸಮಾಜದ ಎಲ್ಲ ಸ್ತರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಅದಲ್ಲದೆ ನಾವು ಅಲ್ಲಿ ಅತಿಥಿಗಳು ಎಂದು ಹೇಳಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಳಲು ಹೊರಟಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಆ ಕತೆ ಕಿವಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವ ಬರುತ್ತದೆ. ಇದೊಂದು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ.

The poet names five kinds of gathering and so takes in every level of society. By calling ourselves guests who are only there for a moment, he also suggests the tale reaches the ear without anyone seeking it. This is hyperbole.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 106. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 106. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಒಬ್ಬರ ಹೆಸರು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ವರ್ಗದ ಜನರ ನಡುವೆ ಒಂದೇ ರೀತಿ ಉಳಿದರೆ ಅದು ನಿಜವಾದ ಹೆಸರು. ರೋಗಿಗಳ ನಡುವೆಯೂ ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗಳ ನಡುವೆಯೂ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯ ನಡುವೆಯೂ ಒಂದೇ ಮಾತು ಕೇಳಿದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಹುರುಳಿರುತ್ತದೆ.

A name that stays the same among very different kinds of people is a real name. If patients, colleagues and staff all say the same thing about someone, it carries weight.

ಆದರೆ ಇದು ದರ್ಬಾರಿನ ಕವಿಯ ಹೊಗಳಿಕೆ ಎಂಬುದನ್ನೂ ನೆನಪಿಡಬೇಕು. ಹೊಗಳಿಕೆಯನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಕೇಳುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು.

But we should remember this is praise from a court poet. It is wise to hear praise with a little care.