ಏತಸ್ಮಿನ್ ವಿಜನೇ ವನೇ: ಸಿಂಹದ ಅಸ್ಥಿಪಂಜರದ ಮೇಲೆ ರಾಜನ ಹೆಸರು

ಬಹಳ ದೂರ ಓಡಿ ದಣಿದವನಿಗೆ ತಂಪಾದ ಮರದ ನೆರಳು ಕಂಡರೆ ಕುಳಿತು ಉಸಿರು ಬಿಡಬೇಕೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಬೇಕಾದದ್ದು ಅದೊಂದೇ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುರಾಜ ಅಂಥ ಒಂದು ನೆರಳಿನ ಜಾಗವನ್ನು ಆರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ದೃಶ್ಯ ಅವನ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಕೊನೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ, ಅರಿಪಲಾಯನಂ, ಶ್ಲೋಕ 37 · Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana, The Flight of Enemies, verse 37

ವಿಷಯ: ವಿಶ್ರಾಂತಿಗೆ ಸಿಗದ ನೆರಳು · A shade that gives no rest

ಛಂದಸ್ಸು: ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 38 ಅಕ್ಷರ · A two-line verse, about 38 syllables a line (exact metre name not confirmed)

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ಏತಸ್ಮಿನ್ವಿಜನೇ ವನೇಽತನುತರುಚ್ಛನ್ನಾವಕಾಶೇ ಸುಖಂ ತಿಷ್ಠಾಮೀತಿ ತವ ದ್ವಿಷಾಮಧಿಪತಿರ್ಯಾವದ್ವಿಧತ್ತೇ ಮತಿಮ್
ತಾವತ್ತತ್ರ ನಿಪಾತಿತಂ ಭುವಿ ಭವನ್ನಾಮಾಂಕಸೇಲಾಹತಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಕೇಸರಿಣಃ ಕರಂಕಮಸಮತ್ರಾಸೋ ಮುಹುರ್ಮೂರ್ಚ್ಛತಿ

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

एतस्मिन्विजने वनेऽतनुतरुच्छन्नावकाशे सुखं तिष्ठामीति तव द्विषामधिपतिर्यावद्विधत्ते मतिम्
तावत्तत्र निपातितं भुवि भवन्नामाङ्कसेलाहतं दृष्ट्वा केसरिणः करङ्कमसमत्रासो मुहुर्मूर्च्छति

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

etasminvijane vane’tanutarucchannāvakāśe sukhaṃ tiṣṭhāmīti tava dviṣāmadhipatiryāvadvidhatte matim
tāvattatra nipātitaṃ bhuvi bhavannāmāṅkaselāhataṃ dṛṣṭvā kesariṇaḥ karaṅkamasamatrāso muhurmūrcchati

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ಏತಸ್ಮಿನ್ (एतस्मिन्, etasmin) = ಈ (in this)
ವಿಜನೇ (विजने, vijane) = ನಿರ್ಜನವಾದ (deserted)
ವನೇಽತನುತರುಚ್ಛನ್ನಾವಕಾಶೇ (वनेऽतनुतरुच्छन्नावकाशे, vane’tanutarucchannāvakāśe) = ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ, ದಟ್ಟ ಮರಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಜಾಗದಲ್ಲಿ (ವನೇ ಅತನುತರುಚ್ಛನ್ನಾವಕಾಶೇ) (in the forest, in a place covered by thick trees)
ಸುಖಂ (सुखं, sukhaṃ) = ಸುಖವಾಗಿ (in comfort)
ತಿಷ್ಠಾಮೀತಿ (तिष्ठामीति, tiṣṭhāmīti) = ಇರುತ್ತೇನೆ ಎಂದು (ತಿಷ್ಠಾಮಿ ಇತಿ) (I shall stay, thus)
ತವ (तव, tava) = ನಿಮ್ಮ (your)
ದ್ವಿಷಾಮಧಿಪತಿರ್ಯಾವದ್ವಿಧತ್ತೇ (द्विषामधिपतिर्यावद्विधत्ते, dviṣāmadhipatiryāvadvidhatte) = ಶತ್ರುಗಳ ಒಡೆಯ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ (ದ್ವಿಷಾಂ ಅಧಿಪತಿಃ ಯಾವತ್ ವಿಧತ್ತೇ) (while the lord of your foes is making up)
ಮತಿಮ್ (मतिम्, matim) = ಮನಸ್ಸನ್ನು (his mind)
ತಾವತ್ತತ್ರ (तावत्तत्र, tāvattatra) = ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ (ತಾವತ್ ತತ್ರ) (just then, there)
ನಿಪಾತಿತಂ (निपातितं, nipātitaṃ) = ಬಿದ್ದಿರುವ (lying fallen)
ಭುವಿ (भुवि, bhuvi) = ನೆಲದ ಮೇಲೆ (on the ground)
ಭವನ್ನಾಮಾಂಕಸೇಲಾಹತಂ (भवन्नामाङ्कसेलाहतं, bhavannāmāṅkaselāhataṃ) = ನಿಮ್ಮ ಹೆಸರು ಗುರುತಿರುವ ಸೇಲ ಆಯುಧದಿಂದ ಹೊಡೆದ (ಭವನ್ನಾಮಾಙ್ಕಸೇಲಾಹತಂ) (struck by a sela weapon marked with your name)
ದೃಷ್ಟ್ವಾ (दृष्ट्वा, dṛṣṭvā) = ನೋಡಿ (seeing)
ಕೇಸರಿಣಃ (केसरिणः, kesariṇaḥ) = ಸಿಂಹದ (of a lion)
ಕರಂಕಮಸಮತ್ರಾಸೋ (करङ्कमसमत्रासो, karaṅkamasamatrāso) = ಅಸ್ಥಿಪಂಜರವನ್ನು, ಸಾಟಿಯಿಲ್ಲದ ಭಯವುಳ್ಳವನಾಗಿ (ಕರಙ್ಕಮ್ ಅಸಮತ್ರಾಸಃ) (the skeleton, with unmatched terror)
ಮುಹುರ್ಮೂರ್ಚ್ಛತಿ (मुहुर्मूर्च्छति, muhurmūrcchati) = ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮೂರ್ಛೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ (faints again and again)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ಈ ನಿರ್ಜನ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ, ದಟ್ಟ ಮರಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ಇರುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ನಿಮ್ಮ ಶತ್ರುಗಳ ಒಡೆಯ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗಲೇ, ಅಲ್ಲಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ, ನಿಮ್ಮ ಹೆಸರು ಗುರುತಿರುವ ಸೇಲ ಆಯುಧದಿಂದ ಹೊಡೆದ ಸಿಂಹದ ಅಸ್ಥಿಪಂಜರವನ್ನು ಕಂಡು ಸಾಟಿಯಿಲ್ಲದ ಭಯದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮೂರ್ಛೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

Just as the lord of your foes makes up his mind, saying, I shall stay here in comfort, in this deserted forest with its spreading cover of thick trees, he sees a lion’s skeleton lying on the ground there, struck by a sela weapon marked with your name, and in unmatched terror he faints again and again.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಇದು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ. ರಾಜನ ಹೆಸರಿರುವ ಆಯುಧ ಕಾಡಿನ ಸಿಂಹವನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟಿಲ್ಲ, ಇನ್ನು ಶತ್ರುವಿನ ಗತಿ ಏನು ಎನ್ನುವುದು ಕವಿ ಹೇಳದೆ ಬಿಟ್ಟ ಮಾತು. ಓಡಿದವನಿಗೆ ದೂರದ ಕಾಡೂ ಸುರಕ್ಷಿತವಲ್ಲ ಎಂದು ತೋರಿಸುವುದೇ ಇದರ ಉದ್ದೇಶ.

This is hyperbole. A weapon bearing the king’s name has not spared even the lion of the forest, and what that means for the foe is left unsaid. The aim is to show that even a far forest is not safe for one who flees.

ಅತನುತರು ಎಂದರೆ ತೆಳುವಲ್ಲದ, ಅಂದರೆ ದಟ್ಟವಾದ ಮರಗಳು. ಅಸಮತ್ರಾಸ ಎಂದರೆ ಸಾಟಿಯಿಲ್ಲದ ಭಯ. ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿ ಸೇಲವನ್ನು ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಆಯುಧ ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ಹೆಸರು ಕೆತ್ತಿದೆ ಎಂದರೆ ಅದು ರಾಜನ ಆಯುಧ ಎಂದು ಗುರುತಾಗುವಂತೆ ಎಂದು ಓದಿದ್ದೇವೆ.

Atanutaru means not slender, that is, thick trees. Asamatrasa means unmatched terror. The footnote in the printed copy calls the sela a special kind of weapon. We read the name being marked on it as a sign that it is recognisably the king’s weapon.

ಡಿಜಿಟಲ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ಪದ ಮೂರ್ಛತಿ ಎಂದು ಇತ್ತು. ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಮೂರ್ಚ್ಛತಿ ಎಂದಿದೆ, ಅದನ್ನೇ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ. ಕೆಲವು ವಿಸರ್ಗ ಮತ್ತು ಅನುಸ್ವಾರ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಮಸುಕಾಗಿವೆ, ಹಾಗಾಗಿ ಪಾಠ ಸ್ವಲ್ಪ ಅನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿರಬಹುದು.

The digital text had the last word as murchati with a single ch. The print has murchchhati, and that is what we give. A few visarga and anusvara marks are faint in the print, so the reading may be slightly uncertain.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 132. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 132. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಸುರಕ್ಷಿತ ಎಂದು ಅನಿಸಿದ ಜಾಗದಲ್ಲೇ ಸತ್ಯ ಎದುರಾಗುವುದುಂಟು. ತಪಾಸಣೆಯ ವರದಿ ಕೈಗೆ ಬಂದ ದಿನ ಕುಸಿದು ಕುಳಿತವರನ್ನು ವೈದ್ಯರು ಕಂಡಿರುತ್ತಾರೆ.

The truth sometimes meets us in the very place that felt safe. Doctors have seen people sink into a chair on the day a test report reaches their hands.

ಓಡಿ ಹೋಗುವವನಿಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಬೇಕು. ಶ್ಲೋಕದ ವ್ಯಂಗ್ಯ ಅವನ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯ ಮೇಲೆ ಅಲ್ಲ, ಅವನ ಭಯದ ಮೇಲೆ. ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಎಲ್ಲೂ ಸಮಾಧಾನ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ ಎನ್ನುವ ಮಾತಾಗಿ ಇದನ್ನು ಓದಬಹುದು.

A man on the run needs rest. The irony of the verse is aimed not at his rest but at his fear. It can be read to say that a mind bent on escape finds peace nowhere.