ಹೇಲಾಪ್ರಸ್ಥಾನವೇಲಾ: ನಗಾರಿಗೆ ಬೆದರಿ ಗೋಡೆಯ ಚಿತ್ರಗಳಾದ ರಾಣಿಯರು

ಹೇಲಾಪ್ರಸ್ಥಾನವೇಲಾ ಸುಭಾಷಿತ: ರಾಜನ ನಗಾರಿಯ ಸದ್ದಿಗೆ ಬೆದರಿದ ಶತ್ರುರಾಣಿಯರು ಗೋಡೆಯ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಲೀನರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಕನ್ನಡ, ದೇವನಾಗರಿ ಮತ್ತು IAST ಪಾಠ, ಪದಶಃ ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ.

ಹೇಲಾಪ್ರಸ್ಥಾನವೇಲಾ, ಸುಭಾಷಿತ ರತ್ನಗಳು, ಜೀವನ ಸೂತ್ರ

ಆಸ್ಪತ್ರೆಯ ಕಾರಿಡಾರಿನಲ್ಲಿ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ತುರ್ತು ಗಂಟೆ ಮೊಳಗಿದಾಗ ಎಲ್ಲರೂ ಒಂದು ಕ್ಷಣ ನಿಂತಲ್ಲೇ ನಿಂತುಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಭಯ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ದೇಹವನ್ನೇ ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕ ಅಂಥ ಒಂದು ಕ್ಷಣವನ್ನು ರಾಜನ ದಂಡಯಾತ್ರೆಯ ನಗಾರಿಯ ಸದ್ದಿನಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿಡುತ್ತದೆ. ಇದೊಂದು ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಬಹಳ ಉದ್ದದ ಪದ್ಯ. ಅದರ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಹೆಸರು ನಮಗೆ ಖಚಿತವಿಲ್ಲ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ, ಸಾಮಾನ್ಯರಾಜಪ್ರಶಂಸಾ, ಶ್ಲೋಕ 291 · Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana, In Praise of Kings, verse 291

ವಿಷಯ: ನಗಾರಿಗೆ ಬೆದರಿದ ರಾಣಿಯರು · Queens frozen by the war drums

ಛಂದಸ್ಸು: ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 42 ಅಕ್ಷರ · A two-line verse, about 42 syllables a line (exact metre name not confirmed)


ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ಹೇಲಾಪ್ರಸ್ಥಾನವೇಲಾಹೃತಪೃಥುಪೃತನಾದುಂದುಭಿಧ್ವಾನಧಾರಾಧಾರಾವಾಹಿಪ್ರಸಂಗಾದಸಮನೃಪಸಕೃತ್ಸಂಭ್ರಮಭ್ರಾಂತಚಿತ್ತಾಃ
ದೈವಾದಾಕುಂಚಿತಾಂಗಂ ವಿಗಲಿತನಯನಸ್ಪಂದಮಿಂದೀವರಾಕ್ಷ್ಯೋ ಲೀಯಂತೇ ತ್ವದ್ರಿಪೂಣಾಂ ನಿಜಗೃಹವಲಭೀಚಾರುಚಿತ್ರಾಂಗನಾಸು

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

हेलाप्रस्थानवेलाहृतपृथुपृतनादुन्दुभिध्वानधाराधारावाहिप्रसङ्गादसमनृपसकृत्संभ्रमभ्रान्तचित्ताः
दैवादाकुञ्चिताङ्गं विगलितनयनस्पन्दमिन्दीवराक्ष्यो लीयन्ते त्वद्रिपूणां निजगृहवलभीचारुचित्राङ्गनासु

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

helāprasthānavelāhṛtapṛthupṛtanādundubhidhvānadhārādhārāvāhiprasaṅgādasamanṛpasakṛtsaṃbhramabhrāntacittāḥ
daivādākuñcitāṅgaṃ vigalitanayanaspandamindīvarākṣyo līyante tvadripūṇāṃ nijagṛhavalabhīcārucitrāṅganāsu

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

  • ಹೇಲಾಪ್ರಸ್ಥಾನವೇಲಾಹೃತಪೃಥುಪೃತನಾದುಂದುಭಿಧ್ವಾನಧಾರಾಧಾರಾವಾಹಿಪ್ರಸಂಗಾದ್ (हेलाप्रस्थानवेलाहृतपृथुपृतनादुन्दुभिध्वानधाराधारावाहिप्रसङ्गाद्, helāprasthānavelāhṛtapṛthupṛtanādundubhidhvānadhārādhārāvāhiprasaṅgād) = ಲೀಲೆಯಂತೆ ಹೊರಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲ ಸೇನೆಯ ನಗಾರಿಗಳ ಧ್ವನಿಯ ಒಂದೇ ಸಮನೆ ಹರಿವಿನ ಪ್ರಸಂಗದಿಂದ (because of the unbroken stream of the vast army’s drum-sound at the time of its easy, sportive departure)
  • ಅಸಮನೃಪ (असमनृप, asamanṛpa) = ಸಾಟಿಯಿಲ್ಲದ ರಾಜನೇ (O king without equal)
  • ಸಕೃತ್ಸಂಭ್ರಮಭ್ರಾಂತಚಿತ್ತಾಃ (सकृत्संभ्रमभ्रान्तचित्ताः, sakṛtsaṃbhramabhrāntacittāḥ) = ಒಮ್ಮೆಲೇ ಬಂದ ಗಾಬರಿಯಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟ ಮನಸ್ಸಿನವರು (those whose minds are bewildered by a sudden panic)
  • ದೈವಾದಾಕುಂಚಿತಾಂಗಂ (दैवादाकुञ्चिताङ्गं, daivādākuñcitāṅgaṃ) = ದೈವವಶದಿಂದ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಮುದುಡಿಕೊಂಡು (ದೈವಾತ್ ಆಕುಂಚಿತ ಅಂಗಂ) (by chance, with limbs drawn in)
  • ವಿಗಲಿತನಯನಸ್ಪಂದಮ್ (विगलितनयनस्पन्दम्, vigalitanayanaspandam) = ಕಣ್ಣಿನ ಚಲನೆ ಜಾರಿಹೋಗಿ (with the movement of the eyes gone)
  • ಇಂದೀವರಾಕ್ಷ್ಯೋ (इन्दीवराक्ष्यो, indīvarākṣyo) = ನೀಲಕಮಲದಂತಹ ಕಣ್ಣಿನ ಹೆಂಗಸರು (the blue-lotus-eyed women)
  • ಲೀಯಂತೇ (लीयन्ते, līyante) = ಲೀನವಾಗುತ್ತಾರೆ (merge, melt away)
  • ತ್ವದ್ರಿಪೂಣಾಂ (त्वद्रिपूणां, tvadripūṇāṃ) = ನಿನ್ನ ಶತ್ರುಗಳ (of your enemies)
  • ನಿಜಗೃಹವಲಭೀಚಾರುಚಿತ್ರಾಂಗನಾಸು (निजगृहवलभीचारुचित्राङ्गनासु, nijagṛhavalabhīcārucitrāṅganāsu) = ತಮ್ಮ ಮನೆಯ ಮಹಡಿಯ ಅಂಚಿನ ಮೇಲಿನ ಸುಂದರ ಚಿತ್ರ ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ (among the lovely painted women on the roof-ridge of their own houses)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ಸಾಟಿಯಿಲ್ಲದ ರಾಜನೇ, ನೀನು ಲೀಲೆಯಂತೆ ವಿಶಾಲ ಸೇನೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೊರಡುವಾಗ ನಗಾರಿಗಳ ಸದ್ದು ಒಂದೇ ಸಮನೆ ಮೊಳಗುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಹಠಾತ್ ಗಾಬರಿಗೊಂಡು ಕಂಗೆಟ್ಟ ನಿನ್ನ ಶತ್ರುಗಳ ಕಮಲನೇತ್ರೆಯರು, ಅಂಗಗಳನ್ನು ಮುದುಡಿಕೊಂಡು ಕಣ್ಣಿನ ಚಲನೆಯನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳ ಮಹಡಿಯ ಸುಂದರ ಚಿತ್ರ ಸ್ತ್ರೀಯರ ನಡುವೆ ಲೀನವಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

O king without equal, when you set out with your vast army, the drums sound on and on, as if in play. The lotus-eyed wives of your enemies, their minds bewildered by the sudden panic, draw in their limbs, lose even the flicker of their eyes, and by chance melt away among the lovely painted women on the upper walls of their own houses.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ನಯನಸ್ಪಂದ ಎಂದರೆ ಕಣ್ಣಿನ ಚಲನೆ. ಭಯದಿಂದ ಅದು ನಿಂತುಹೋದರೆ ಜೀವಂತ ಸ್ತ್ರೀ ಗೋಡೆಯ ಚಿತ್ರದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ. ಜೀವಂತರು ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಬೆರೆತುಹೋದರು ಎನ್ನುವುದು ಕವಿಯ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ.

Nayana-spanda means the flicker of the eyes. When fear stills it, a living woman looks like a figure on the wall. That the living merged into the paintings is the poet’s exaggeration.

ಮುದ್ರಿತ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಹೃತ ಎಂಬ ರೂಪ ಇದೆ. ಹತ ಎಂದರೆ ಬಾರಿಸಿದ ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಹೆಚ್ಚು ಸುಲಭವಾಗಿ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಮುದ್ರಣವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಿದ್ದೇವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಓದು ಸ್ವಲ್ಪ ಅನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿರಬಹುದು. ಕೊನೆಯ ಪದ ಗೋಡೆಯ ಮೇಲೆ ಚಿತ್ರಿಸಿದ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ವಲಭೀ ಎಂದರೆ ಮೇಲ್ಛಾವಣಿಯ ಅಂಚು ಅಥವಾ ಮಹಡಿಯ ಕೋಣೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬಹುದು.

The printed book reads hrita in the first line, though hata (struck) would fit the sense more easily. We follow the print, so this reading may be slightly uncertain. The last word names the women painted on the wall. Valabhi can be taken as the roof-ridge or an upper chamber.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 113. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 113. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ವೈದ್ಯರ ಕೋಣೆಯಲ್ಲಿ ಕಠಿಣ ಸುದ್ದಿ ಕೇಳಿದ ರೋಗಿ ಕೆಲವು ಕ್ಷಣ ಮಾತಿಲ್ಲದೆ ಕುಳಿತಿರುವುದನ್ನು ನಾವು ನೋಡಿದ್ದೇವೆ. ಭಯ ದೇಹದ ಚಲನೆಯನ್ನೇ ನಿಲ್ಲಿಸಬಲ್ಲದು ಎಂದು ಈ ಶ್ಲೋಕ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಮೌನವನ್ನು ತಾಳ್ಮೆಯಿಂದ ಗೌರವಿಸಬೇಕು.

We have seen a patient sit speechless for some moments in a doctor’s room after hard news. The verse reminds us that fear can stop the body itself. That silence deserves patient respect.

ಅದಲ್ಲದೆ ಇದು ರಾಜಸ್ತುತಿ. ಶತ್ರುವಿನ ಭಯವನ್ನು ಉಬ್ಬಿಸಿ ಹೇಳುವುದು ಅಂದಿನ ಕವಿಗಳ ಸಂಪ್ರದಾಯ. ಇಂದಿನ ಓದುಗ ಅದನ್ನು ಅಲಂಕಾರವಾಗಿ ಓದಿದರೆ ಸಾಕು.

It is also a eulogy of a king. Inflating the enemy’s fear was the habit of the court poets. A reader today can take it as ornament.


ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರದ ಸುಭಾಷಿತಗಳು, ಪುಸ್ತಕದ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ: ಸುಭಾಷಿತ ರತ್ನಗಳು

Fine sayings from the Subhashitaratnabhandagara, in the order of the book

ಸುಭಾಷಿತ ಎಂದರೇನು ಎಂಬ ಪರಿಚಯಕ್ಕೆ: ಬದುಕನ್ನು ಹಿಡಿದಿಡುವ ನುಡಿಗನ್ನಡಿ

For an introduction to what a subhashita is: our opening essay


ಹೊಸ ಬರಹ ಬಂದಾಗ ತಿಳಿಯಿರಿ

ಅನಗತ್ಯ ಸಂದೇಶ ಕಳುಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ವಿವರಕ್ಕೆ ಗೌಪ್ಯತಾ ನೀತಿ ನೋಡಿ.

ಪಾಠದಲ್ಲಿ ತಪ್ಪೋ ಬೇರೆ ಪಾಠಾಂತರವೋ ಕಂಡಿತೇ? ನಮಗೆ ತಿಳಿಸಿ.
Noticed a mistake or a different reading? Tell us.

ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಬರೆಯಿರಿ

ನಿಮ್ಮ ಇಮೇಲ್ ವಿಳಾಸ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಕಡೆ * ಗುರುತಿದೆ


ಮೇಲಕ್ಕೆ