ಜನಸ್ಥಾನೇ ಭ್ರಾಂತಂ: ಬೇಡುವವನ ಪಾಡು ಮತ್ತು ರಾಮಾಯಣದ ಶ್ಲೇಷೆ

ಸಹಾಯ ಕೇಳಲು ಹೊರಟವನಿಗೆ ಪ್ರತಿ ಬಾಗಿಲೂ ಒಂದು ಕಾಡಿನ ಹಾಗೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅಲೆದಾಟ ಮುಗಿಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಅನಿಸುತ್ತದೆ.

ಈ ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ ಆ ಅಲೆದಾಟವನ್ನು ರಾಮಾಯಣದ ವನವಾಸದ ಜೊತೆ ಹೆಣೆದಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರತಿ ಮಾತಿಗೂ ಎರಡು ಅರ್ಥ ಇರುವ ಶ್ಲೇಷೆಯ ಪದ್ಯವಿದು.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕರಣ, ಯಾಚಕನಿಂದಾ, ಶ್ಲೋಕ 33 · Subhashitaratnabhandagara, Samanya Prakarana, On the Humiliation of Begging, verse 33

ವಿಷಯ: ರಾಮಾಯಣದ ಶ್ಲೇಷೆ · A pun on the Ramayana

ಛಂದಸ್ಸು: ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 34 ಅಕ್ಷರ · A two-line verse, about 34 syllables a line (exact metre name not confirmed)

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ಜನಸ್ಥಾನೇ ಭ್ರಾಂತಂ ಕನಕಮೃಗತೃಷ್ಣಾಕುಲತಯಾ ವಚೋ ವೈದೇಹೀತಿ ಪ್ರತಿಪದಮುದಶ್ರು ಪ್ರಲಪಿತಮ್
ಕೃತಾಲಂಕಾಭರ್ತುರ್ವದನಪರಿಪಾಟೀಷು ಘಟನಾ ಮಯಾಪ್ತಂ ರಾಮತ್ವಂ ಕುಶಲವಸುತಾ ನ ತ್ವಧಿಗತಾ

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

जनस्थाने भ्रान्तं कनकमृगतृष्णाकुलतया वचो वैदेहीति प्रतिपदमुदश्रु प्रलपितम्
कृतालंकाभर्तुर्वदनपरिपाटीषु घटना मयाप्तं रामत्वं कुशलवसुता न त्वधिगता

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

janasthāne bhrāntaṃ kanakamṛgatṛṣṇākulatayā vaco vaidehīti pratipadamudaśru pralapitam
kṛtālaṃkābharturvadanaparipāṭīṣu ghaṭanā mayāptaṃ rāmatvaṃ kuśalavasutā na tvadhigatā

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ಜನಸ್ಥಾನೇ (जनस्थाने, janasthāne) = ಜನರ ನೆಲೆಗಳಲ್ಲಿ, ಅಥವಾ ಜನಸ್ಥಾನ ಎಂಬ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ (in the haunts of people, or in the forest called Janasthana)
ಭ್ರಾಂತಂ (भ्रान्तं, bhrāntaṃ) = ಅಲೆದಾಡಿದೆ (I wandered)
ಕನಕಮೃಗತೃಷ್ಣಾಕುಲತಯಾ (कनकमृगतृष्णाकुलतया, kanakamṛgatṛṣṇākulatayā) = ಚಿನ್ನದ ಮರೀಚಿಕೆಯ ಆಸೆಯ ಕಂಗೆಡುವಿಕೆಯಿಂದ, ಅಥವಾ ಚಿನ್ನದ ಜಿಂಕೆಯ ಆಸೆಯಿಂದ (in the bewilderment of craving a golden mirage, or the golden deer)
ವಚೋ (वचो, vaco) = ಮಾತು (ವಚಃ) (speech)
ವೈದೇಹೀತಿ (वैदेहीति, vaidehīti) = ವೈದೇಹಿ ಎಂದು, ಅಥವಾ ಅಯ್ಯೋ ಕೊಡಿ ಎಂದು (“Vaidehi”, or “alas, give”)
ಪ್ರತಿಪದಮುದಶ್ರು (प्रतिपदमुदश्रु, pratipadamudaśru) = ಹೆಜ್ಜೆ ಹೆಜ್ಜೆಗೂ ಕಣ್ಣೀರಿನೊಂದಿಗೆ (at every step with tears)
ಪ್ರಲಪಿತಮ್ (प्रलपितम्, pralapitam) = ಗೋಳಿಟ್ಟೆ (I cried out)
ಕೃತಾಲಂಕಾಭರ್ತುರ್ವದನಪರಿಪಾಟೀಷು (कृतालंकाभर्तुर्वदनपरिपाटीषु, kṛtālaṃkābharturvadanaparipāṭīṣu) = ಕುತ್ಸಿತ ಒಡೆಯರ ಮುಖಗಳ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ, ಅಥವಾ ಲಂಕಾಧಿಪತಿಯ ಮುಖಗಳ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ (among the faces of wretched masters, or the row of faces of the lord of Lanka)
ಘಟನಾ (घटना, ghaṭanā) = ಪ್ರಯತ್ನ, ಹೂಡುವಿಕೆ (effort, or fitting to the bow)
ಮಯಾಪ್ತಂ (मयाप्तं, mayāptaṃ) = ನನ್ನಿಂದ ಪಡೆಯಲಾಯಿತು (ಮಯಾ ಆಪ್ತಮ್) (was gained by me)
ರಾಮತ್ವಂ (रामत्वं, rāmatvaṃ) = ರಾಮನ ಸ್ಥಿತಿ, ರಾಮತನ (the state of Rama)
ಕುಶಲವಸುತಾ (कुशलवसुता, kuśalavasutā) = ಕ್ಷೇಮ ಮತ್ತು ಸಂಪತ್ತಿನ ಸ್ಥಿತಿ, ಅಥವಾ ಕುಶ ಲವರ ತಾಯಿ (the state of well-being and wealth, or the mother of Kusha and Lava)
ನ (न, na) = ಇಲ್ಲ (not)
ತ್ವಧಿಗತಾ (त्वधिगता, tvadhigatā) = ಆದರೆ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ (ತು ಅಧಿಗತಾ) (but gained)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅಲೆದಾಡಿದೆ, ಚಿನ್ನದ ಜಿಂಕೆಯ ಆಸೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಗೆಟ್ಟು ಹೆಜ್ಜೆ ಹೆಜ್ಜೆಗೂ ಕಣ್ಣೀರಿಡುತ್ತ ವೈದೇಹಿ ಎಂದು ಗೋಳಿಟ್ಟೆ. ಲಂಕೆಯ ಒಡೆಯನ ಮುಖಗಳ ಸಾಲಿಗೆ ಬಾಣ ಹೂಡಿದೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನ ಪಾಡನ್ನೆಲ್ಲ ನಾನು ಪಡೆದೆ, ಆದರೆ ಕುಶಲವರ ತಾಯಿ ನನಗೆ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಬೇಡುವವನ ಪರವಾಗಿ ಓದಿದರೆ, ಜನರ ನೆಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆದೆ, ಹಣದ ಮರೀಚಿಕೆಯ ಆಸೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಗೆಟ್ಟು ಕಣ್ಣೀರಿನೊಂದಿಗೆ ಕೊಡಿ ಎಂದು ಗೋಳಿಟ್ಟೆ. ಕುತ್ಸಿತ ಒಡೆಯರ ಮುಖಗಳ ಮುಂದೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದೆ. ರಾಮನ ಕಷ್ಟವನ್ನೆಲ್ಲ ಅನುಭವಿಸಿದೆ, ಆದರೆ ಕ್ಷೇಮ ಮತ್ತು ಸಂಪತ್ತು ಸಿಗಲಿಲ್ಲ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

In Janasthana I wandered, bewildered by the longing for the golden deer, and at every step I wept and cried out “Vaidehi”. I aimed my arrows at the row of faces of the lord of Lanka. So I took on all of Rama’s lot, but the mother of Kusha and Lava was not mine to gain. Read for the petitioner instead: I wandered the haunts of people, bewildered by the mirage of money, and cried “alas, give” through my tears. I strove before the faces of wretched masters. I suffered all of Rama’s hardship, but well-being and wealth never came.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಇದೊಂದು ಶ್ಲೇಷೆಯ ಪದ್ಯ. ಒಂದೇ ಪದಗಳಿಗೆ ಎರಡು ಅರ್ಥ ಇರುತ್ತದೆ. ವೈದೇಹೀತಿ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ವೈದೇಹಿ ಇತಿ ಎಂದೂ, ವೈ ದೇಹಿ ಇತಿ ಎಂದೂ ಒಡೆಯಬಹುದು. ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯೂ ಇದನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ.

This is a pun verse, with two meanings for the same words. The word vaidehiti can be split as Vaidehi iti or as vai dehi iti. The footnote in the printed book says the same.

ಕುಶಲವಸುತಾ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಎರಡು ಓದು ಇದೆ. ಕುಶಲ ಮತ್ತು ವಸು, ಅಂದರೆ ಕ್ಷೇಮ ಮತ್ತು ಸಂಪತ್ತು. ಅಥವಾ ಕುಶ ಲವರೆಂಬ ಮಕ್ಕಳ ತಾಯಿ ಸೀತೆ. ರಾಮತ್ವ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ರಾಮನ ಪಾಡು ಎಂದು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ. ಇದು ನಮ್ಮ ಓದು, ಇತರ ಓದು ಸಾಧ್ಯವಿದೆ.

The word kushalavasuta has two readings. It is kushala and vasu, that is, well-being and wealth. Or it is the mother of the boys Kusha and Lava, Sita. We take ramatva as Rama’s lot. That is our reading, and others are possible.

ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಕಾಭರ್ತಾ ಎಂದರೆ ಕುತ್ಸಿತ ಒಡೆಯ. ಅದೇ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ಲಂಕಾಭರ್ತಾ ಎಂದರೆ ಲಂಕೆಯ ಒಡೆಯ ರಾವಣ ಎಂದೂ ಒಡೆಯುತ್ತಾರೆ.

By the footnote, kabharta is a wretched master, and the same letters also split as the lord of Lanka, Ravana.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 73. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Samanya Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 73. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಬೇಡುವವನ ಪಾಡನ್ನು ರಾಮನ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ನಗುವಿದೆ. ತನ್ನ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ನಕ್ಕು ಹೇಳುವುದು ಕಷ್ಟವನ್ನು ಹೊರುವ ಒಂದು ದಾರಿ.

There is a smile in comparing the petitioner’s plight to Rama’s exile. Telling one’s hardship with a little laughter is one way of carrying it.

ಆದರೆ ಕೊನೆಯ ಮಾತಿನ ಕುಟುಕು ಉಳಿಯುತ್ತದೆ: ಇಷ್ಟೆಲ್ಲ ಅಲೆದರೂ ಕ್ಷೇಮ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಬೇಡುವುದೇ ಯಾವಾಗಲೂ ದಾರಿಯಲ್ಲ ಎಂದು ಪದ್ಯ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

But the sting of the last line stays: after all that wandering, well-being did not come. The verse hints that asking is not always the way.