ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ರಾತ್ರಿ ತಾರಸಿಯ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿ ಚಂದ್ರನನ್ನೂ ಸುತ್ತಲಿನ ತಾರೆಗಳನ್ನೂ ನೋಡಿದ ನೆನಪು ಹಲವರಿಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಚಂದ್ರ ಬಂದಾಗ ತಾರೆಗಳು ಹಿಂದೆಯೇ ಇರುತ್ತವೆ ಎಂದು ನಮಗೆ ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆ.
ಈ ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಶ್ಲೋಕ ರಾಜನನ್ನು ಭೂಮಿಗೆ ಇಳಿದ ಚಂದ್ರನಿಗೂ, ಅವನ ರತ್ನಗಳ ಸಾಲನ್ನು ಹಿಂದೆ ಬಂದ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಗೂ ಹೋಲಿಸುತ್ತದೆ.
ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)
ರಾಜಚಂದ್ರ ಸಮಾಲೋಕ್ಯ ತ್ವಾ ತು ಭೂತಲಮಾಗತಮ್
ರತ್ನಶ್ರೇಣಿಮಿಷಾನ್ಮನ್ಯೇ ನಕ್ಷತ್ರಾಣ್ಯಪ್ಯುಪಾಗಮನ್
ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)
राजचन्द्र समालोक्य त्वा तु भूतलमागतम्
रत्नश्रेणिमिषान्मन्ये नक्षत्राण्यप्युपागमन्
ಸುಭಾಷಿತ (IAST)
rājacandra samālokya tvā tu bhūtalamāgatam
ratnaśreṇimiṣānmanye nakṣatrāṇyapyupāgaman
ಪದಶಃ ಅರ್ಥ
- ರಾಜಚಂದ್ರ (राजचन्द्र, rājacandra) = ರಾಜಚಂದ್ರನಾದ (ನಿನ್ನನ್ನು, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ಅನುಸ್ವಾರ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ) (the royal moon (the printed form lacks its final anusvara))
- ಸಮಾಲೋಕ್ಯ (समालोक्य, samālokya) = ನೋಡಿ (having beheld)
- ತ್ವಾ (त्वा, tvā) = ನಿನ್ನನ್ನು (ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ಅನುಸ್ವಾರ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ) (you (the printed form lacks its final anusvara))
- ತು (तु, tu) = ಒತ್ತು ಕೊಡುವ ಪದ (indeed)
- ಭೂತಲಮಾಗತಮ್ (भूतलमागतम्, bhūtalamāgatam) = ಭೂಮಿಗೆ ಬಂದವನನ್ನು (ಭೂತಲಂ + ಆಗತಂ) (come to the earth)
- ರತ್ನಶ್ರೇಣಿಮಿಷಾನ್ಮನ್ಯೇ (रत्नश्रेणिमिषान्मन्ये, ratnaśreṇimiṣānmanye) = ರತ್ನಗಳ ಸಾಲಿನ ನೆಪದಿಂದ ಎಂದು ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆ (ರತ್ನಶ್ರೇಣಿಮಿಷಾತ್ + ಮನ್ಯೇ) (it seems, under the pretext of rows of jewels)
- ನಕ್ಷತ್ರಾಣ್ಯಪ್ಯುಪಾಗಮನ್ (नक्षत्राण्यप्युपागमन्, nakṣatrāṇyapyupāgaman) = ನಕ್ಷತ್ರಗಳೂ ಬಂದವು (ನಕ್ಷತ್ರಾಣಿ + ಅಪಿ + ಉಪಾಗಮನ್) (the stars too have come)
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)
ಭೂಮಿಗೆ ಇಳಿದು ಬಂದ ರಾಜಚಂದ್ರನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಲು ನಕ್ಷತ್ರಗಳೂ ರತ್ನಗಳ ಸಾಲಿನ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಬಂದಿವೆ ಎಂದು ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆ.
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)
Beholding you, the royal moon come down to the earth, it seems that the stars too have come, under the pretext of rows of jewels.
ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita
ರಾಜಚಂದ್ರ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ರಾಜನನ್ನೇ ಚಂದ್ರನಾಗಿ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಚಂದ್ರ ಬಂದರೆ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಜೊತೆಗೆ ಬರುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆಯೇ ಶ್ಲೋಕದ ಆಧಾರ. ಇದು ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ, ಅಂದರೆ ಹೀಗೆ ಇರಬಹುದು ಎಂದು ಕವಿ ಊಹಿಸಿ ಹೇಳುವ ಅಲಂಕಾರ.
In the word rajachandra the king himself is imagined as the moon. The verse rests on the thought that when the moon comes the stars come with it. This is utpreksha, a figure in which the poet says it may be so, as a guess.
ರತ್ನಶ್ರೇಣಿಮಿಷ ಎಂದರೆ ರತ್ನಗಳ ಸಾಲಿನ ನೆಪ. ರಾಜನ ಬಳಿ ಇರುವ ರತ್ನಗಳು ನಿಜವಾಗಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳೇ ಎಂದು ಕವಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ನೆಪದಲ್ಲಿ ಬಂದಿವೆ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ರಾಜನ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಹೊಗಳುವ ಒಂದು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ದಾರಿ ಇದು.
Ratnashrenimisha means under the pretext of a row of jewels. The poet does not say the jewels near the king truly are stars, only that the stars have come in that guise. It is a traditional way of praising a king’s wealth.
ಮುದ್ರಿತ ಪುಟದಲ್ಲಿ ರಾಜಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ತ್ವಾ ಎಂಬ ಪದಗಳ ಕೊನೆಯ ಅನುಸ್ವಾರ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಪಾಠ ಮುದ್ರಣವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಲ್ಪ ಅನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿರಬಹುದು. ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ನೋಡಿದ ವಸ್ತು ಎಂದು ಅರ್ಥೈಸಿದ್ದೇವೆ.
On the printed page the final anusvara is not visible on the words rajachandra and tva. The reading follows the printed book and may be slightly uncertain. We have taken both as the object of the beholding.
ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 102. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.
Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 102. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.
ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today
ಸಂಪತ್ತಿನ ಹೊಳಪು ದೂರದಿಂದ ನೋಡುವವರಿಗೆ ನಕ್ಷತ್ರದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಹತ್ತಿರ ಹೋದಾಗ ಅದರ ಹಿಂದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನ ಗುಣವೇ ನಿಜವಾದ ಬೆಳಕು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.
The glitter of wealth looks like a star to those watching from afar. Up close we learn that the real light is the character of the person behind it.
ಹೊಗಳಿಕೆಯ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಓದುವಾಗ ಅತಿಶಯವನ್ನು ಅತಿಶಯ ಎಂದೇ ಗುರುತಿಸಿ ಅದರ ಸೊಬಗನ್ನು ಮೆಚ್ಚಬಹುದು. ಇಂದಿನ ಸ್ವಾಗತ ಭಾಷಣಗಳಲ್ಲೂ ಇಂಥ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ ಸಾಮಾನ್ಯ.
When reading the language of praise we can name an exaggeration as such and still enjoy its charm. Welcome speeches today are full of similar flourishes.
ಪಾಠದಲ್ಲಿ ತಪ್ಪೋ ಬೇರೆ ಪಾಠಾಂತರವೋ ಕಂಡಿತೇ? ನಮಗೆ ತಿಳಿಸಿ.
Noticed a mistake or a different reading? Tell us.
ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಬರೆಯಿರಿ