ರಿಪುಶ್ರಿಯಃ ಕಿಂ ಕಚಸಂಚಯೋಽಯಂ: ಕೈಯ ಕತ್ತಿ ಕಂಡು ಜನರ ಸಂದೇಹ

ದೂರದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಕಪ್ಪು ಆಕೃತಿ ಏನೆಂದು ಒಮ್ಮೊಮ್ಮೆ ತಕ್ಷಣ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕೂದಲೇ, ನೆರಳೇ, ಹೊಗೆಯೇ ಎಂದು ಕಣ್ಣು ಅತ್ತಿತ್ತ ಹೊಯ್ದಾಡುತ್ತದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕ ಅಂಥದೇ ಗೊಂದಲವನ್ನು ರಾಜನ ಕಪ್ಪು ಕತ್ತಿಯ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದೊಂದು ಖಡ್ಗಪ್ರಶಂಸೆಯ ಪದ್ಯ, ಸಂದೇಹ ಎಂಬ ಅಲಂಕಾರದಲ್ಲಿ ಹೆಣೆದಿದೆ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ, ಖಡ್ಗಪ್ರಶಂಸಾ, ಶ್ಲೋಕ 4 · Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana, In Praise of the Sword, verse 4

ವಿಷಯ: ಕತ್ತಿ ಕಂಡು ಸಂದೇಹ · Doubt at the sight of a sword

ಛಂದಸ್ಸು: ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 22 ಅಕ್ಷರ · A two-line verse, about 22 syllables a line (exact metre name not confirmed)

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ರಿಪುಶ್ರಿಯಃ ಕಿಂ ಕಚಸಂಚಯೋಽಯಂ ಪ್ರತಾಪವಹ್ನೇಃ ಕಿಮು ಧೂಮರಾಜಿಃ
ವಿಲೋಕ್ಯ ಯತ್ಪಾಣಿಗತಂ ಕೃಪಾಣಮೇವಂ ಜನಸ್ತರ್ಕಯತೇ ರಣೇಷು

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

रिपुश्रियः किं कचसञ्चयोऽयं प्रतापवह्नेः किमु धूमराजिः
विलोक्य यत्पाणिगतं कृपाणमेवं जनस्तर्कयते रणेषु

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

ripuśriyaḥ kiṃ kacasañcayo’yaṃ pratāpavahneḥ kimu dhūmarājiḥ
vilokya yatpāṇigataṃ kṛpāṇamevaṃ janastarkayate raṇeṣu

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ರಿಪುಶ್ರಿಯಃ (रिपुश्रियः, ripuśriyaḥ) = ಶತ್ರುಗಳ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ, ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಸಂಪತ್ತಿನ ದೇವತೆಯ (of the Fortune of the enemies)
ಕಿಂ (किं, kiṃ) = ಇದು ಏನು, ಅಥವಾ (is this)
ಕಚಸಂಚಯೋಽಯಂ (कचसञ्चयोऽयं, kacasañcayo’yaṃ) = ಕೂದಲ ಗೊಂಚಲು ಇದು (ಕಚಸಂಚಯಃ + ಅಯಂ) (this mass of hair)
ಪ್ರತಾಪವಹ್ನೇಃ (प्रतापवह्नेः, pratāpavahneḥ) = ಪ್ರತಾಪವೆಂಬ ಬೆಂಕಿಯ (of the fire of his prowess)
ಕಿಮು (किमु, kimu) = ಅಥವಾ ಏನು (or is it)
ಧೂಮರಾಜಿಃ (धूमराजिः, dhūmarājiḥ) = ಹೊಗೆಯ ಸಾಲು (a column of smoke)
ವಿಲೋಕ್ಯ (विलोक्य, vilokya) = ನೋಡಿ (having seen)
ಯತ್ಪಾಣಿಗತಂ (यत्पाणिगतं, yatpāṇigataṃ) = ಯಾರ ಕೈಯಲ್ಲಿರುವ (ಯಸ್ಯ ಪಾಣೌ ಗತಂ) (that which is in whose hand)
ಕೃಪಾಣಮೇವಂ (कृपाणमेवं, kṛpāṇamevaṃ) = ಕತ್ತಿಯನ್ನು ಹೀಗೆ (ಕೃಪಾಣಂ + ಏವಂ) (the sword, thus)
ಜನಸ್ತರ್ಕಯತೇ (जनस्तर्कयते, janastarkayate) = ಜನರು ಊಹಿಸುತ್ತಾರೆ (ಜನಃ + ತರ್ಕಯತೇ) (people conjecture)
ರಣೇಷು (रणेषु, raṇeṣu) = ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ (in battles)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಯಾರ ಕೈಯಲ್ಲಿರುವ ಕತ್ತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಜನರು ಹೀಗೆ ತರ್ಕಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಶತ್ರುಗಳ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಕೂದಲ ಗೊಂಚಲೋ, ಅಥವಾ ಅವನ ಪ್ರತಾಪವೆಂಬ ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಎದ್ದ ಹೊಗೆಯ ಸಾಲೋ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

Seeing the sword in the hand of this king, people in battle conjecture thus. Is this the mass of hair of the enemies’ Fortune, or is it a column of smoke from the fire of his prowess.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಸಂದೇಹ ಅಲಂಕಾರದಲ್ಲಿ ಕವಿ ತನಗೇ ಅನುಮಾನ ಇರುವಂತೆ ನಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕತ್ತಿ ಕಪ್ಪಾಗಿದೆ ಎಂದು ನೇರವಾಗಿ ಹೇಳದೆ, ಅದನ್ನು ಕೂದಲೋ ಹೊಗೆಯೋ ಎಂದು ಜನ ತಪ್ಪಾಗಿ ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

In the figure of doubt the poet pretends to be unsure. Instead of saying the sword is dark, he says people mistake it for hair or smoke.

ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಚಿತ್ರಗಳಿವೆ. ಶತ್ರುಲಕ್ಷ್ಮಿ ಎಂದರೆ ಶತ್ರುಗಳ ರಾಜ್ಯಸಂಪತ್ತು. ಅದು ರಾಜನ ಕತ್ತಿಗೆ ಸೋತು ಕೂದಲು ಕೆದರಿ ಬಿದ್ದಿದೆ ಎಂಬುದು ಒಂದು ಕಲ್ಪನೆ. ಅದಲ್ಲದೆ ಪ್ರತಾಪ ಎಂದರೆ ರಾಜನ ತೇಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮ. ಅದು ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿ, ಕತ್ತಿ ಅದರ ಹೊಗೆ ಎಂಬುದು ಇನ್ನೊಂದು ಕಲ್ಪನೆ.

There are two pictures. The Fortune of the enemies is their royal wealth, and the first fancy is that she has fallen with her hair dishevelled before the king’s sword. Prowess is the king’s brilliance and valour, and the second fancy is that it is a fire and the sword is its smoke.

ಮುದ್ರಿತ ಪುಟದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಅನುಸ್ವಾರ ಚುಕ್ಕೆಗಳು ಮಾಸಿವೆ. ಕೃಪಾಣಮೇವಂ ಎಂಬಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಿರಬಹುದು. ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಆ ಒಂದು ಪದದ ಪಾಠ ಸ್ವಲ್ಪ ಅನಿಶ್ಚಿತ ಎಂದು ಹೇಳಿಬಿಡುತ್ತೇವೆ.

Some anusvara dots are worn on the printed page, and this may be so in kripanamevam too. The sense hardly changes, but we say plainly that the reading of that one word is slightly uncertain.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 124. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 124. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಕ್ಷ-ಕಿರಣ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ನೆರಳನ್ನು ವೈದ್ಯರು ಒಂದೇ ನೋಟಕ್ಕೆ ಹೆಸರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಿರಬಹುದು, ಅದಿರಬಹುದು ಎಂದು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಿ ಒಂದೊಂದನ್ನೇ ಕಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಸಂದೇಹವನ್ನು ಹೀಗೆ ಶಿಸ್ತಾಗಿ ಬಳಸಿದರೆ ಅದು ತಿಳಿವಳಿಕೆಯ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆ.

A doctor does not name a shadow on an X-ray at a single glance. She lists what it might be and strikes them off one by one. Used with discipline like this, doubt is the first step of understanding.

ಆದರೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿರುವುದು ಅಂಥ ಶಿಸ್ತಿನ ಸಂದೇಹವಲ್ಲ. ಇದು ಹೊಗಳಿಕೆಗಾಗಿ ಹೂಡಿದ ಸಂದೇಹ. ಹೊಗಳಿಕೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುವಾಗ ಕವಿಯ ಅತಿಶಯವನ್ನು ಅತಿಶಯವೆಂದೇ ಓದುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು.

But the doubt in this verse is not that kind of disciplined doubt. It is doubt staged for praise. When listening to words of praise, it is wise to read the poet’s exaggeration as exaggeration.