ಒಳ್ಳೆಯ ಮನೆತನದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ, ಒಳ್ಳೆಯ ಕುಟುಂಬದ ಜೊತೆ ಬೆಳೆದ ವ್ಯಕ್ತಿ ಕೆಟ್ಟ ಸಹವಾಸಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರೆ ನಾವು ಆಶ್ಚರ್ಯಪಡುತ್ತೇವೆ. ಹುಟ್ಟಿದ ಮನೆಯ ಹಿರಿಮೆ ಒಬ್ಬರ ನಡತೆಯನ್ನು ಖಾತರಿ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಹಳೆಯ ಅನುಭವ.
ಈ ಎರಡು ಸಾಲಿನ ಪದ್ಯ ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಸಂಪತ್ತಿನ ದೇವತೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅವಳ ತವರು, ಅವಳ ಒಡಹುಟ್ಟಿದವನು, ಅವಳ ಪತಿ, ಎಲ್ಲರೂ ಅತ್ಯುನ್ನತರು. ಆದರೂ ಕೊನೆಯ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಕವಿ ತಿರುವು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.
ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)
ಸಮುದ್ರಸ್ಯಾಪತ್ಯಂ ಪ್ರಥಿತಮಹಿಮಾಮುದ್ರಿತಭುವಃ ಸ್ವಸಾ ಪ್ರಾಲೇಯಾಂಶೋಸ್ತ್ರಿನಯನಶಿರೋಧಾಮವಸತೇಃ
ಮುರಾರಾತೇರ್ಯೋಷಿತ್ಸರಸಿರುಹಕಿಂಜಲ್ಕನಿಲಯಾ ತಥಾಪಿ ಶ್ರೀಃ ಸ್ತ್ರೀತ್ವಾತ್ಪ್ರಕೃತಿಚಪಲಾಽಽಲಿಂಗತಿ ಖಲಾನ್
ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)
समुद्रस्यापत्यं प्रथितमहिमामुद्रितभुवः स्वसा प्रालेयांशोस्त्रिनयनशिरोधामवसतेः
मुरारातेर्योषित्सरसिरुहकिञ्जल्कनिलया तथापि श्रीः स्त्रीत्वात्प्रकृतिचपलाऽऽलिङ्गति खलान्
ಸುಭಾಷಿತ (IAST)
samudrasyāpatyaṃ prathitamahimāmudritabhuvaḥ svasā prāleyāṃśostrinayanaśirodhāmavasateḥ
murārāteryoṣitsarasiruhakiñjalkanilayā tathāpi śrīḥ strītvātprakṛticapalā”liṅgati khalān
ಪದಶಃ ಅರ್ಥ
- ಸಮುದ್ರಸ್ಯಾಪತ್ಯಂ (समुद्रस्यापत्यं, samudrasyāpatyaṃ) = ಸಮುದ್ರನ ಮಗಳು (ಸಮುದ್ರಸ್ಯ + ಅಪತ್ಯಂ) (the offspring of the Ocean)
- ಪ್ರಥಿತಮಹಿಮಾಮುದ್ರಿತಭುವಃ (प्रथितमहिमामुद्रितभुवः, prathitamahimāmudritabhuvaḥ) = ಹರಡಿದ ಮಹಿಮೆಯಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಮುದ್ರೆ ಒತ್ತಿದವನ (of him whose famed greatness has stamped the earth)
- ಸ್ವಸಾ (स्वसा, svasā) = ಸೋದರಿ (sister)
- ಪ್ರಾಲೇಯಾಂಶೋಸ್ತ್ರಿನಯನಶಿರೋಧಾಮವಸತೇಃ (प्रालेयांशोस्त्रिनयनशिरोधामवसतेः, prāleyāṃśostrinayanaśirodhāmavasateḥ) = ಚಂದ್ರನ, ಮೂರು ಕಣ್ಣಿನವನ (ಶಿವನ) ತಲೆಯನ್ನೇ ನೆಲೆಯಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡವನ (ಪ್ರಾಲೇಯಾಂಶೋಃ + ತ್ರಿನಯನ + ಶಿರಃ + ಧಾಮ + ವಸತೇಃ) (of the cool-rayed Moon, who makes the head of the three-eyed one his abode)
- ಮುರಾರಾತೇಃ (मुरारातेः, murārāteḥ) = ಮುರನ ಶತ್ರುವಿನ (ವಿಷ್ಣುವಿನ) (of the foe of Mura (Vishnu))
- ಯೋಷಿತ್ (योषित्, yoṣit) = ಪತ್ನಿ (the wife)
- ಸರಸಿರುಹಕಿಂಜಲ್ಕನಿಲಯಾ (सरसिरुहकिञ्जल्कनिलया, sarasiruhakiñjalkanilayā) = ಕಮಲದ ಕೇಸರಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವವಳು (she who dwells among the filaments of the lotus)
- ತಥಾಪಿ (तथापि, tathāpi) = ಆದರೂ (and yet)
- ಶ್ರೀಃ (श्रीः, śrīḥ) = ಲಕ್ಷ್ಮಿ (Shri, Fortune)
- ಸ್ತ್ರೀತ್ವಾತ್ಪ್ರಕೃತಿಚಪಲಾಽಽಲಿಂಗತಿ (स्त्रीत्वात्प्रकृतिचपलाऽऽलिङ्गति, strītvātprakṛticapalā”liṅgati) = ಹೆಣ್ಣಾದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಭಾವತಃ ಚಂಚಲೆಯಾದವಳು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ (ಸ್ತ್ರೀತ್ವಾತ್ + ಪ್ರಕೃತಿಚಪಲಾ + ಆಲಿಂಗತಿ) (being a woman and fickle by nature, she embraces)
- ಖಲಾನ್ (खलान्, khalān) = ದುಷ್ಟರನ್ನು (the wicked)
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)
ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಸಮುದ್ರನ ಮಗಳು. ಮಹಿಮೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲೆಲ್ಲ ಮುದ್ರೆ ಒತ್ತಿದವನೂ, ಶಿವನ ತಲೆಯನ್ನು ನೆಲೆಯಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡವನೂ ಆದ ಚಂದ್ರನ ಸೋದರಿ. ಮುರನ ಶತ್ರುವಾದ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪತ್ನಿ. ಕಮಲದ ಕೇಸರಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವಳು. ಆದರೂ ಹೆಣ್ಣಾದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಭಾವತಃ ಚಂಚಲೆಯಾದ ಶ್ರೀ ದುಷ್ಟರನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ.
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)
Fortune is the daughter of the Ocean. She is the sister of the Moon, whose greatness has stamped the whole earth and who has made the head of the three-eyed Shiva his dwelling. She is the wife of Vishnu, the foe of Mura, and she lives among the filaments of the lotus. And yet, being a woman and fickle by nature, she embraces the wicked.
ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita
ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರ ಇಬ್ಬರೂ ಸಮುದ್ರಮಥನದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಮೂಡಿದವರು ಎಂದು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕೇ ಅವರನ್ನು ಒಡಹುಟ್ಟಿದವರು ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಶಿವನ ತಲೆಯ ಮೇಲಿನ ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪತ್ನಿ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿವರಗಳು ಅವಳ ಕುಲದ ಎತ್ತರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.
It is well known from the Puranas that Lakshmi and the Moon both rose from the ocean when it was churned, which is why they are called siblings. The Moon on Shiva’s head and the marriage to Vishnu show how high her family stands.
ಹೆಣ್ಣು ಚಂಚಲೆ ಎಂಬುದು ಹಳೆಯ ಕವಿಗಳ ರೂಢಿಯ ಮಾತು. ಇಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಕವಿಯ ಹೇಳಿಕೆಯಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಹೇಳಿದ್ದೇವೆ. ನಿಜವಾದ ಗುರಿ ಸಂಪತ್ತು ಒಂದೆಡೆ ನಿಲ್ಲದೆ ಹೊರಟುಹೋಗುವ ಸ್ವಭಾವ. ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿಗೆ ಚಂಚಲೆ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಸಾಮಾನ್ಯ.
That a woman is fickle is a stock saying of the old poets, and we report it here only as the poet’s remark. The real target is the habit of wealth to move on instead of staying in one place. Chanchala, fickle, is a common epithet of Lakshmi in Sanskrit.
ಮುದ್ರಿತ ಪುಟದಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯ ಸಾಲಿನ ಕೊನೆಯ ಭಾಗ ಚಪಲಾ ಮತ್ತು ಆಲಿಂಗತಿ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳನ್ನು ಅವಗ್ರಹ ಚಿಹ್ನೆಗಳಿಂದ ಜೋಡಿಸಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಡಿಜಿಟಲ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಅದು ಇರಲಿಲ್ಲ. ನಾವು ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದ್ದೇವೆ.
In the printed page the end of the second line joins the two words chapala and alingati with avagraha signs. The digital text lacked them, and we have followed the print.
ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 63. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.
Source: Subhashitaratnabhandagara, Samanya Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 63. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.
ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today
ಪದವಿ, ಮನೆತನ, ಬಿರುದು ಇವು ಒಬ್ಬರ ನಡತೆಯ ಖಾತರಿಯಲ್ಲ. ಒಳ್ಳೆಯ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಓದಿದವರೆಲ್ಲ ಒಳ್ಳೆಯ ನಡತೆಯವರು ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೊದಲು ಅವರ ಕೆಲಸವನ್ನು ನೋಡಬೇಕು ಎಂದು ಈ ಪದ್ಯ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ.
A degree, a family name or a title is no guarantee of conduct. The verse reminds us to look at a person’s work before assuming that someone from a fine institution must behave well.
ಶ್ಲೋಕ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದೆ. ಸಂಪತ್ತು ಬಂದವರೆಲ್ಲ ಖಲರು ಎಂದು ಇದರ ಅರ್ಥವಲ್ಲ. ಸಂಪತ್ತು ಯಾರ ಬಳಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಅವರ ಯೋಗ್ಯತೆಯ ಅಳತೆಗೋಲು ಅಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಮಾತ್ರ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
The verse is about Lakshmi. It does not mean that everyone who has wealth is wicked. It says only that where wealth goes is not a measure of a person’s worth.
ಪಾಠದಲ್ಲಿ ತಪ್ಪೋ ಬೇರೆ ಪಾಠಾಂತರವೋ ಕಂಡಿತೇ? ನಮಗೆ ತಿಳಿಸಿ.
Noticed a mistake or a different reading? Tell us.
ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಬರೆಯಿರಿ