ಸರಲಪ್ರಿಯಂ ಗುಣಾಢ್ಯ: ರಾಜನ ದೇಹ ಒಂದು ಕಾಡು

ನಮ್ಮ ಊರಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ನೆರವಾಗುವ ಹಿರಿಯರನ್ನು ಆಲದ ಮರದಂತೆ ಎಂದು ಹೊಗಳುವುದುಂಟು. ನೆರಳು ಕೊಡುವ ಮರ ಆಶ್ರಯಕ್ಕೆ ಹೆಸರಾಗಿದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕ ಒಂದು ಹೆಜ್ಜೆ ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ ರಾಜನ ದೇಹವನ್ನೇ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತದೆ. ಇದೊಂದು ಆರ್ಯಾ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಪದ್ಯ, ಒಂದೊಂದು ವಿಶೇಷಣಕ್ಕೂ ಎರಡು ಅರ್ಥ ಇದೆ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ, ಸಾಮಾನ್ಯರಾಜಪ್ರಶಂಸಾ, ಶ್ಲೋಕ 68 · Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana, In Praise of Kings, verse 68

ವಿಷಯ: ದೇಹ ಮತ್ತು ಕಾಡಿನ ಶ್ಲೇಷೆ · Body and forest in one pun

ಛಂದಸ್ಸು: ಆರ್ಯಾ · Arya

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ಸರಲಪ್ರಿಯಂ ಗುಣಾಢ್ಯ ಲಂಬಿತಮಾಲ ವಿಚಿತ್ರತಿಲಕಂ ಚ
ವನಮಿವ ವಪುಸ್ತವೈತತ್ಕಥಮವನಂ ನೃಪ ಜನಸ್ಯಾಸ್ಯ

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

सरलप्रियं गुणाढ्य लम्बितमाल विचित्रतिलकं च
वनमिव वपुस्तवैतत्कथमवनं नृप जनस्यास्य

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

saralapriyaṃ guṇāḍhya lambitamāla vicitratilakaṃ ca
vanamiva vapustavaitatkathamavanaṃ nṛpa janasyāsya

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ಸರಲಪ್ರಿಯಂ (सरलप्रियं, saralapriyaṃ) = ಸರಳ ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯಂಗು ಮರಗಳ ಸಮೂಹವುಳ್ಳ, ಇನ್ನೊಂದು ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ನೇರವಾದ ಮತ್ತು ಮನೋಹರವಾದ (full of sarala and priyangu trees, or in the other sense straight and pleasing)
ಗುಣಾಢ್ಯ (गुणाढ्य, guṇāḍhya) = ಗುಣಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ (ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ಅನುಸ್ವಾರ ಇಲ್ಲ) (rich in qualities (printed without the final anusvara))
ಲಂಬಿತಮಾಲ (लम्बितमाल, lambitamāla) = ತೂಗುವ ತಮಾಲ ಮರಗಳಿರುವ, ಇನ್ನೊಂದು ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಉದ್ದದ ಹಾರವಿರುವ (ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ಅನುಸ್ವಾರ ಇಲ್ಲ) (with hanging tamala trees, or in the other sense with a long garland (printed without the final anusvara))
ವಿಚಿತ್ರತಿಲಕಂ (विचित्रतिलकं, vicitratilakaṃ) = ಬಗೆಬಗೆಯ ತಿಲಕ ಮರಗಳಿರುವ, ಇನ್ನೊಂದು ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ವಿಚಿತ್ರ ತಿಲಕವುಳ್ಳ (with many kinds of tilaka trees, or in the other sense a marvellous tilaka mark)
ಚ (च, ca) = ಮತ್ತು (and)
ವನಮಿವ (वनमिव, vanamiva) = ಕಾಡಿನಂತೆ (like a forest)
ವಪುಸ್ತವೈತತ್ಕಥಮವನಂ (वपुस्तवैतत्कथमवनं, vapustavaitatkathamavanaṃ) = ದೇಹ, ನಿಮ್ಮ ಈ, ಹೇಗೆ, ರಕ್ಷಣೆ (ವಪುಃ ತವ ಏತತ್ ಕಥಂ ಅವನಂ) (the body, this of yours, how, protection)
ನೃಪ (नृप, nṛpa) = ರಾಜನೇ (O king)
ಜನಸ್ಯಾಸ್ಯ (जनस्यास्य, janasyāsya) = ಈ ಜನರಿಗೆ (ಜನಸ್ಯ ಅಸ್ಯ) (of these people)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ರಾಜನೇ, ನಿಮ್ಮ ಈ ದೇಹ ಕಾಡಿನಂತಿದೆ. ಕಾಡಿನ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸರಳ ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯಂಗು ಮರಗಳು ತುಂಬಿವೆ, ತಮಾಲ ಮರಗಳು ತೂಗುತ್ತಿವೆ, ಬಗೆಬಗೆಯ ತಿಲಕ ಮರಗಳಿವೆ. ದೇಹದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅದು ನೇರವೂ ಮನೋಹರವೂ ಗುಣಭರಿತವೂ ಆಗಿದೆ, ಉದ್ದದ ಹಾರ ಧರಿಸಿದೆ, ವಿಚಿತ್ರ ತಿಲಕವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಹೀಗಿರುವಾಗ ಅದು ಈ ಜನರಿಗೆ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲದೆ ಇನ್ನೇನಾದೀತು ಎಂದು ಶ್ಲೋಕ ಕೇಳುತ್ತದೆ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

Your body, O king, is like a forest. In the forest sense it is full of sarala and priyangu trees, tamala trees hang over it, and it has many kinds of tilaka trees. In the bodily sense it is straight, pleasing and rich in good qualities, it wears a long garland and bears a marvellous tilaka mark. Given all this, the verse asks what else it could be for these people but a protection.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ವಿಶೇಷಣವೂ ಕಾಡಿಗೂ ದೇಹಕ್ಕೂ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಸರಳ ಎಂದರೆ ಒಂದು ಬಗೆಯ ಮರ, ಮತ್ತು ನೇರ ಎಂಬ ಗುಣ. ತಮಾಲ ಮರಗಳು ತೂಗುವ ಕಾಡು, ಉದ್ದದ ಹಾರ ಧರಿಸಿದ ದೇಹ. ತಿಲಕ ಒಂದು ಮರದ ಹೆಸರೂ ಹೌದು, ಹಣೆಯ ಗುರುತೂ ಹೌದು. ಪುಸ್ತಕದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು ಇದೇ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತವೆ.

Each epithet fits both forest and body. Sarala is a kind of tree and also the quality of being straight. Tamala trees hang over the forest, and the body wears a long garland. Tilaka is both a tree and a mark on the forehead. The footnotes of the book give these same two meanings.

ಒಂದೇ ಪದಕ್ಕೆ ಎರಡು ಅರ್ಥ ಕೊಡುವ ಈ ಕಾವ್ಯ ತಂತ್ರವನ್ನು ಶ್ಲೇಷ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ವನಮಿವ ವಪುಸ್ತವ ಎಂದು ಹೋಲಿಕೆಯನ್ನು ಮೊದಲೇ ಹೇಳಿಬಿಡುವುದರಿಂದ ಓದುಗ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

This device of giving one word two meanings is called shlesha. Because the comparison is stated outright, a body like a forest, the reader has to hold both meanings together.

ಮುದ್ರಿತ ಪಠ್ಯದಲ್ಲಿ ಗುಣಾಢ್ಯ ಮತ್ತು ಲಂಬಿತಮಾಲ ಪದಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅನುಸ್ವಾರ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಮುದ್ರಣದ ಲೋಪವಾಗಿರಬಹುದು, ನಾವು ಮುದ್ರಿತ ರೂಪವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಕೊನೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯೂ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಅವನ ಎಂದರೆ ರಕ್ಷಣೆ ಎಂದು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಅದನ್ನು ಹೀಗೆ ಓದಿದ್ದೇವೆ, ಪುಸ್ತಕದ ಟಿಪ್ಪಣಿ ಅದನ್ನು ವಿವರಿಸಿಲ್ಲ. ಓದು ಸ್ವಲ್ಪ ಅನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿರಬಹುದು.

The printed text shows no anusvara at the end of gunadhya and lambitamala. It may be a printing slip, and we have followed the print. The closing question is also compressed. We take avana to mean protection and have read it that way, and the book’s note does not explain it. The reading may be slightly uncertain.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 103. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 103. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಹೊಗಳುವಾಗ ಒಂದೇ ಪದಕ್ಕೆ ಎರಡು ಅರ್ಥ ಇಡುವುದು ಕಲೆ. ನಿಜ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಮಾತು ಎರಡು ಅರ್ಥ ಕೊಟ್ಟರೆ ತಪ್ಪು ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ರೋಗಿಗೆ ವೈದ್ಯರು ಹೇಳುವ ಸೂಚನೆ ಒಂದೇ ಅರ್ಥ ಕೊಡುವಂತಿರಬೇಕು.

Giving a word two meanings in praise is an art. In real life a remark with two meanings leads to misunderstanding. The instruction a doctor gives a patient should carry one meaning only.

ಆಶ್ರಯ ಕೊಡುವವರನ್ನು ಮರ ಮತ್ತು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಲಿಸುವುದು ಪ್ರೀತಿಯ ಚಿತ್ರ. ಆದರೆ ಕಾಡು ಕೆಲವರಿಗೆ ಆಶ್ರಯ, ಕೆಲವರಿಗೆ ಭಯ. ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿರುವವರು ಯಾರಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಂದಿಗೂ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

Comparing those who give shelter to trees and forests is a warm picture. But a forest is shelter to some and fear to others. The question of whom those in power actually shelter remains today.