ಸರ್ಪೀವೈಷಾ ಕೃಪಾಣೀ: ಖಡ್ಗವೆಂಬ ನಾಗಿಣಿ ಇಡುವ ಮುತ್ತಿನ ಮೊಟ್ಟೆ

ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದವರಿಗೆ ಹಾವು ತನ್ನ ಬಿಲ ಸೇರಿ ಮೊಟ್ಟೆ ಇಡುವುದರ ನೆನಪು ಇರುತ್ತದೆ. ಅದು ಹೆದರಿಕೆಯೂ ಹೌದು, ಕುತೂಹಲವೂ ಹೌದು.

ಈ ಶ್ಲೋಕ ರಾಜನ ಖಡ್ಗವನ್ನು ನಾಗಿಣಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ಅದರ ಮೊಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಯುದ್ಧದ ಮುತ್ತುಗಳೆಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದೊಂದು ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಉದ್ದದ ಪದ್ಯ, ಛಂದಸ್ಸಿನ ಹೆಸರು ಖಚಿತವಾಗಿಲ್ಲ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ, ಖಡ್ಗಪ್ರಶಂಸಾ, ಶ್ಲೋಕ 16 · Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana, In Praise of the Sword, verse 16

ವಿಷಯ: ಖಡ್ಗವೆಂಬ ನಾಗಿಣಿಯ ಮೊಟ್ಟೆ · The sword as a serpent laying eggs

ಛಂದಸ್ಸು: ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 43 ಅಕ್ಷರ · A two-line verse, about 43 syllables a line (exact metre name not confirmed)

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ಸರ್ಪೀವೈಷಾ ಕೃಪಾಣೀ ತವ ಭುಜಭುಜಗಾಸಂಗತಃ ಸಂಗರಾದೌ ಸದ್ಯಃಕೃತ್ತಾರಿಖಂಡಚ್ಯುತರುಧಿರರಜೋಯೋಗಮಭ್ಯಾವಹಂತೀ
ದೃಪ್ಯದ್ದಾನಾಂಬುಪೂರೋತ್ಕಟಕರಿಘಟನಾಗಂಡಶೈಲೇಷು ಲೀನಾ ಸೂತೇ ಸದ್ಯಃ ಕಿಲಾಂಡಾನ್ಯತಿವಿಮಲಗಲದ್ಭೂರಿಮುಕ್ತಾಚ್ಛಲೇನ

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

सर्पीवैषा कृपाणी तव भुजभुजगासङ्गतः सङ्गरादौ सद्यःकृत्तारिखण्डच्युतरुधिररजोयोगमभ्यावहन्ती
दृप्यद्दानाम्बुपूरोत्कटकरिघटनागण्डशैलेषु लीना सूते सद्यः किलाण्डान्यतिविमलगलद्भूरिमुक्ताच्छलेन

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

sarpīvaiṣā kṛpāṇī tava bhujabhujagāsaṅgataḥ saṅgarādau sadyaḥkṛttārikhaṇḍacyutarudhirarajoyogamabhyāvahantī
dṛpyaddānāmbupūrotkaṭakarighaṭanāgaṇḍaśaileṣu līnā sūte sadyaḥ kilāṇḍānyativimalagaladbhūrimuktācchalena

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ಸರ್ಪೀವೈಷಾ (सर्पीवैषा, sarpīvaiṣā) = ಈ ಖಡ್ಗ ನಾಗಿಣಿಯಂತೆ (ಸರ್ಪೀ + ಇವ + ಏಷಾ) (this one, like a female serpent)
ಕೃಪಾಣೀ (कृपाणी, kṛpāṇī) = ಖಡ್ಗ (the sword)
ತವ (तव, tava) = ನಿನ್ನ (your)
ಭುಜಭುಜಗಾಸಂಗತಃ (भुजभुजगासङ्गतः, bhujabhujagāsaṅgataḥ) = ನಿನ್ನ ತೋಳೆಂಬ ಸರ್ಪದೊಂದಿಗೆ ಹೆಣೆದುಕೊಂಡದ್ದರಿಂದ (ಭುಜಭುಜಗ + ಆಸಂಗತಃ) (from being entwined with your arm-serpent)
ಸಂಗರಾದೌ (सङ्गरादौ, saṅgarādau) = ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ (at the start of battle)
ಸದ್ಯಃಕೃತ್ತಾರಿಖಂಡಚ್ಯುತರುಧಿರರಜೋಯೋಗಮಭ್ಯಾವಹಂತೀ (सद्यःकृत्तारिखण्डच्युतरुधिररजोयोगमभ्यावहन्ती, sadyaḥkṛttārikhaṇḍacyutarudhirarajoyogamabhyāvahantī) = ಈಗಷ್ಟೇ ಕತ್ತರಿಸಿದ ಶತ್ರುಗಳ ತುಂಡುಗಳಿಂದ ಜಾರಿದ ರಕ್ತದ ಧೂಳಿನ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾ (taking on the dust of blood fallen from enemies freshly cut to pieces)
ದೃಪ್ಯದ್ದಾನಾಂಬುಪೂರೋತ್ಕಟಕರಿಘಟನಾಗಂಡಶೈಲೇಷು (दृप्यद्दानाम्बुपूरोत्कटकरिघटनागण्डशैलेषु, dṛpyaddānāmbupūrotkaṭakarighaṭanāgaṇḍaśaileṣu) = ಮದಿಸಿದ ಮದೋದಕದ ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಉಗ್ರವಾದ ಆನೆಗಳ ಹಿಂಡಿನ ಕಪೋಲ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ (in the cheek-mountains of herds of elephants fierce with floods of rutting ichor)
ಲೀನಾ (लीना, līnā) = ಅಡಗಿ (hidden)
ಸೂತೇ (सूते, sūte) = ಹೆರುತ್ತದೆ (gives birth)
ಸದ್ಯಃ (सद्यः, sadyaḥ) = ತಕ್ಷಣ (at once)
ಕಿಲಾಂಡಾನ್ಯತಿವಿಮಲಗಲದ್ಭೂರಿಮುಕ್ತಾಚ್ಛಲೇನ (किलाण्डान्यतिविमलगलद्भूरिमुक्ताच्छलेन, kilāṇḍānyativimalagaladbhūrimuktācchalena) = ಮೊಟ್ಟೆಗಳನ್ನು, ಬಹಳ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿ ಉದುರುವ ಅನೇಕ ಮುತ್ತುಗಳ ನೆಪದಲ್ಲಿ (ಕಿಲ + ಆಂಡಾನಿ + ಅತಿವಿಮಲ…) (indeed eggs, under the pretext of many very clear pearls dropping)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ಈ ನಿನ್ನ ಖಡ್ಗ ನಾಗಿಣಿಯಂತಿದೆ. ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ತೋಳೆಂಬ ಸರ್ಪದೊಂದಿಗೆ ಹೆಣೆದುಕೊಂಡು, ಈಗಷ್ಟೇ ಕತ್ತರಿಸಿದ ಶತ್ರುಗಳ ತುಂಡುಗಳಿಂದ ಜಾರಿದ ರಕ್ತದ ಧೂಳನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾ, ಮದೋದಕ ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಉಗ್ರವಾದ ಆನೆಗಳ ಕಪೋಲ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಗಿ, ಅತಿ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿ ಉದುರುವ ಮುತ್ತುಗಳ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ತಕ್ಷಣ ಇಡುತ್ತದೆ ಎಂಬಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

This sword of yours is like a female serpent. Entwined at the start of battle with your arm-serpent, taking on the dust of blood fallen from enemies freshly cut to pieces, and hidden in the cheek-mountains of elephants fierce with floods of rutting ichor, it seems at once to lay eggs, under the pretext of many clear pearls dropping.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಇದೊಂದು ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ. ಅಂದರೆ ಒಂದು ವಸ್ತುವನ್ನು ಇನ್ನೊಂದು ಎಂದು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಲಂಕಾರ. ಕವಿ ಖಡ್ಗ ಆನೆಯ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಾಗ ಚೆಲ್ಲುವ ಮುತ್ತುಗಳನ್ನು ನಾಗಿಣಿಯ ಮೊಟ್ಟೆಗಳೆಂದು ಕಲ್ಪಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಕಿಲ ಎಂಬ ಪದ ಇದು ಕಲ್ಪನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

This is utpreksha, the device of imagining one thing as another. The poet imagines the pearls spilled when the sword strikes an elephant’s head as the eggs of a serpent. The word kila signals that this is a fancy.

ತೋಳು ಸರ್ಪ, ಖಡ್ಗ ನಾಗಿಣಿ ಎಂಬ ಜೋಡಿಯಲ್ಲಿ ಖಡ್ಗ ತೋಳಿಗೆ ಸುತ್ತಿಕೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ಸರ್ಪಗಳ ಸಂಗಮದಂತೆ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮುತ್ತಿನ ಬಿಳುಪು ಮೊಟ್ಟೆಯ ಬಿಳುಪಿಗೆ ಸಮ. ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ನಾಸಿಕ್ಯ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಮಸುಕಾಗಿವೆ, ಹಾಗಾಗಿ ಪಾಠ ಸ್ವಲ್ಪ ಅನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿರಬಹುದು.

With the arm as serpent and the sword as female serpent, the sword coiled on the arm is shown as two serpents entwined. The whiteness of the pearl matches the whiteness of an egg. Some nasal marks are faint in the printed copy, so the reading may be slightly uncertain.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 124. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 124. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಕವಿ ಒಂದು ಕ್ರೂರ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಸಹಜ ಜೀವನದ ಚಿತ್ರವಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಷ್ಟದ ಸಂಗತಿಗೆ ಮೃದುವಾದ ಹೆಸರು ಕೊಡುವ ಮಾತಿನ ಜಾಣ್ಮೆ ಇಂದಿಗೂ ಇದೆ. ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲೂ ಕೆಲವು ಪದಗಳು ಹಾಗೆಯೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತವೆ.

The poet turns a cruel scene into a picture from natural life. The skill of giving a hard thing a soft name remains with us. Even in a hospital some words do the same work.

ಆದರೆ ಹೆಸರು ಬದಲಾದರೆ ಸಂಗತಿ ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಒಳ್ಳೆಯ ಓದುಗ ಸುಂದರ ಪದದ ಹಿಂದಿನ ವಾಸ್ತವವನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ.

But a change of name does not change the thing. A good reader does not forget the reality behind a pretty word.