ಸ್ವಸುಖನಿರಭಿಲಾಷಃ: ತಾನು ಬಿಸಿಲು ಸಹಿಸಿ ನೆರಳು ಕೊಡುವ ಮರ

ಬೇಸಿಗೆಯ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ರಸ್ತೆಯ ಬದಿಯ ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಹಲವರು ಸುಧಾರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಮರದ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಅದೇ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಉರಿಬಿಸಿಲು ಬೀಳುತ್ತಿರುತ್ತದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕ ಆ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ರಾಜನ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತದೆ. ಇದೊಂದು ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಇದರ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಹೆಸರನ್ನು ನಾವು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಲ್ಲ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ, ಸಾಮಾನ್ಯರಾಜಪ್ರಶಂಸಾ, ಶ್ಲೋಕ 166 · Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana, In Praise of Kings, verse 166

ವಿಷಯ: ಬಿಸಿಲು ಸಹಿಸುವ ಮರ · The tree that bears the heat

ಛಂದಸ್ಸು: ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 30 ಅಕ್ಷರ · A two-line verse, about 30 syllables a line (exact metre name not confirmed)

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ಸ್ವಸುಖನಿರಭಿಲಾಷಃ ಖಿದ್ಯಸೇ ಲೋಕಹೇತೋಃ ಪ್ರತಿದಿನಮಥವಾ ತೇ ವೃತ್ತಿರೇವಂವಿಧೈವ
ಅನುಭವತಿ ಹಿ ಮೂರ್ಧ್ನಾ ಪಾದಪಸ್ತೀವ್ರಮುಷ್ಣಂ ಶಮಯತಿ ಪರಿತಾಪಂ ಛಾಯಯಾ ಸಂಶ್ರಿತಾನಾಮ್

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

स्वसुखनिरभिलाषः खिद्यसे लोकहेतोः प्रतिदिनमथवा ते वृत्तिरेवंविधैव
अनुभवति हि मूर्ध्ना पादपस्तीव्रमुष्णं शमयति परितापं छायया संश्रितानाम्

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

svasukhanirabhilāṣaḥ khidyase lokahetoḥ pratidinamathavā te vṛttirevaṃvidhaiva
anubhavati hi mūrdhnā pādapastīvramuṣṇaṃ śamayati paritāpaṃ chāyayā saṃśritānām

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ಸ್ವಸುಖನಿರಭಿಲಾಷಃ (स्वसुखनिरभिलाषः, svasukhanirabhilāṣaḥ) = ತನ್ನ ಸುಖದ ಆಸೆ ಇಲ್ಲದವನು (one with no wish for his own comfort)
ಖಿದ್ಯಸೇ (खिद्यसे, khidyase) = ಶ್ರಮಪಡುತ್ತೀಯೆ (you toil)
ಲೋಕಹೇತೋಃ (लोकहेतोः, lokahetoḥ) = ಜನರ ಒಳಿತಿಗಾಗಿ (for the sake of the people)
ಪ್ರತಿದಿನಮಥವಾ (प्रतिदिनमथवा, pratidinamathavā) = ಪ್ರತಿದಿನ, ಅಥವಾ (ಪ್ರತಿದಿನಮ್ + ಅಥವಾ) (every day, or rather)
ತೇ (ते, te) = ನಿನ್ನ (your)
ವೃತ್ತಿರೇವಂವಿಧೈವ (वृत्तिरेवंविधैव, vṛttirevaṃvidhaiva) = ನಡವಳಿಕೆಯೇ ಇಂಥದು (ವೃತ್ತಿಃ + ಏವಂವಿಧಾ + ಏವ) (way of life is just of this kind)
ಅನುಭವತಿ (अनुभवति, anubhavati) = ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ (bears)
ಹಿ (हि, hi) = ಏಕೆಂದರೆ (for)
ಮೂರ್ಧ್ನಾ (मूर्ध्ना, mūrdhnā) = ತಲೆಯಿಂದ (with its head)
ಪಾದಪಸ್ತೀವ್ರಮುಷ್ಣಂ (पादपस्तीव्रमुष्णं, pādapastīvramuṣṇaṃ) = ಮರವು ತೀವ್ರವಾದ ಬಿಸಿಯನ್ನು (ಪಾದಪಃ + ತೀವ್ರಮ್ + ಉಷ್ಣಮ್) (the tree, the fierce heat)
ಶಮಯತಿ (शमयति, śamayati) = ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ (calms)
ಪರಿತಾಪಂ (परितापं, paritāpaṃ) = ಸಂತಾಪವನ್ನು (the distress)
ಛಾಯಯಾ (छायया, chāyayā) = ನೆರಳಿನಿಂದ (with its shade)
ಸಂಶ್ರಿತಾನಾಮ್ (संश्रितानाम्, saṃśritānām) = ಆಶ್ರಯಿಸಿದವರ (of those who take shelter)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ನಿನ್ನ ಸ್ವಂತ ಸುಖದ ಆಸೆ ಇಲ್ಲದೆ ನೀನು ಜನರ ಒಳಿತಿಗಾಗಿ ಪ್ರತಿದಿನ ಶ್ರಮಪಡುತ್ತೀಯೆ. ಅಥವಾ ನಿನ್ನ ನಡವಳಿಕೆಯೇ ಹಾಗೆ. ಮರವು ತನ್ನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ತೀವ್ರ ಬಿಸಿಲನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತದೆ, ತನ್ನ ನೆರಳಿನಿಂದ ಆಶ್ರಯಿಸಿದವರ ತಾಪವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

With no wish for your own comfort, you toil each day for the good of the people. Or rather, such is simply your way. The tree bears the fierce heat on its own head, and with its shade it calms the distress of those who shelter under it.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಇದು ದೃಷ್ಟಾಂತ. ಕವಿ ರಾಜನ ಗುಣವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಹೇಳಿ, ಅದನ್ನು ಮರದ ಉದಾಹರಣೆಯಿಂದ ಬಲಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಥವಾ ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ತಿದ್ದುಪಾಟು. ನೀನು ಶ್ರಮಪಡುತ್ತೀಯೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದು, ಇದು ನಿನ್ನ ಸ್ವಭಾವ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ.

This is an illustration. The poet states the king’s quality and then backs it with the example of a tree. The word athava, or rather, is a small correction. He withdraws the word toil and says this is simply his nature.

ಇದೇ ಭಾವದ ಶ್ಲೋಕ ಕಾಳಿದಾಸನ ಶಾಕುಂತಲ ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಅದೇ ಮೂಲ ಎಂದು ನಾವು ಖಚಿತವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಪುಸ್ತಕ ಲೇಖಕರ ಹೆಸರನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ.

A verse of this very thought is widely known from Kalidasa’s play Shakuntala. We do not say with certainty that it is the source, since this book gives no author’s name.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 106. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 106. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ನಾಯಕತ್ವದ ಭಾರ ಹೊರುವವರು ಮರದಂತೆ ತಮ್ಮ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಬಿಸಿಲನ್ನು ಹೊರುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಟ್ಟುವ ಚಿತ್ರ. ರಾತ್ರಿ ಪಾಳಿ ಮಾಡುವ ವೈದ್ಯ, ರೋಗಿಗಳು ಮಲಗಿದ ಮೇಲೆಯೂ ಎಚ್ಚರ ಇರುವ ಹಿರಿಯ ದಾದಿ, ಇಂಥವರನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ.

The picture the verse paints is of those who carry the burden of responsibility bearing the sun on their own heads, like the tree. It brings to mind a doctor on night duty, or a senior nurse still awake after the patients sleep.

ಆದರೆ ಮರಕ್ಕೂ ಆಶ್ರಯ ಬೇಕು. ಇತರರಿಗೆ ನೆರಳು ಕೊಡುವವರ ದಣಿವನ್ನೂ ನಾವು ಗಮನಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಈ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಇಂದು ಇನ್ನೊಂದು ಪಾಠವನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು.

But the tree needs shelter too. Today one can take a second lesson from the verse, that we should notice the tiredness of those who give shade to others.