ವಕ್ತ್ರಾಂಭೋಜಂ ಸರಸ್ವತ್ಯಧಿವಸತಿ: ನದಿಗಳೇ ತುಂಬಿರುವ ರಾಜ

ಒಂದೇ ಮಾತಿಗೆ ಎರಡು ಅರ್ಥ ಇದ್ದರೆ ಹರಟೆಯೂ ರುಚಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹಳ್ಳಿಯ ಒಗಟುಗಳು, ಹೆಸರಿನ ಮೇಲಿನ ಚುಚ್ಚುಮಾತುಗಳು ಹೀಗೆಯೇ ಬೆಳೆದಿವೆ.

ಈ ಪದ್ಯ ಅಂತಹ ಒಂದು ಶ್ಲೇಷೆ. ಇದೊಂದು ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ನಲವತ್ತೆರಡು ಅಕ್ಷರ ಇದೆ. ಛಂದಸ್ಸಿನ ನಿಖರ ಹೆಸರನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ. ರಾಜನ ದೇಹದ ಅಂಗಗಳು ಮತ್ತು ಅವನ ಪರಿವಾರ ನದಿಗಳ ಹೆಸರಿನಲ್ಲೇ ನಿಂತಿವೆ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ, ಸಾಮಾನ್ಯರಾಜಪ್ರಶಂಸಾ, ಶ್ಲೋಕ 287 · Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana, In Praise of Kings, verse 287

ವಿಷಯ: ನದಿಗಳ ಹೆಸರಿನ ರಾಜಸ್ತುತಿ · A king praised through the names of rivers

ಛಂದಸ್ಸು: ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 42 ಅಕ್ಷರ · A two-line verse, about 42 syllables a line (exact metre name not confirmed)

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ವಕ್ತ್ರಾಂಭೋಜಂ ಸರಸ್ವತ್ಯಧಿವಸತಿ ಸದಾ ಶೋಣ ಏವಾಧರಸ್ತೇ ಬಾಹುಃ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥವೀರ್ಯಸ್ಮೃತಿಕರಣಪಟುರ್ದಕ್ಷಿಣಸ್ತೇ ಸಮುದ್ರಃ
ವಾಹಿನ್ಯಃ ಪಾರ್ಶ್ವಮೇತಾಃ ಸುಚಿರಪರಿಚಿತಾ ನೈವ ಮುಂಚಂತ್ಯಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ಸ್ವಚ್ಛೇಽಂತರ್ಮಾನಸೇಽಸ್ಮಿನ್ಕಥಮವನಿಪತೇ ತೇಽಂಬುಪಾನಾಭಿಲಾಷಃ

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

वक्त्राम्भोजं सरस्वत्यधिवसति सदा शोण एवाधरस्ते बाहुः काकुत्स्थवीर्यस्मृतिकरणपटुर्दक्षिणस्ते समुद्रः
वाहिन्यः पार्श्वमेताः सुचिरपरिचिता नैव मुञ्चन्त्यभीक्ष्णं स्वच्छेऽन्तर्मानसेऽस्मिन्कथमवनिपते तेऽम्बुपानाभिलाषः

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

vaktrāmbhojaṃ sarasvatyadhivasati sadā śoṇa evādharaste bāhuḥ kākutsthavīryasmṛtikaraṇapaṭurdakṣiṇaste samudraḥ
vāhinyaḥ pārśvametāḥ suciraparicitā naiva muñcantyabhīkṣṇaṃ svacche’ntarmānase’sminkathamavanipate te’mbupānābhilāṣaḥ

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ವಕ್ತ್ರಾಂಭೋಜಂ (वक्त्राम्भोजं, vaktrāmbhojaṃ) = ಮುಖವೆಂಬ ಕಮಲದಲ್ಲಿ (ವಕ್ತ್ರ ಅಂಭೋಜಂ) (in the lotus of your face)
ಸರಸ್ವತ್ಯಧಿವಸತಿ (सरस्वत्यधिवसति, sarasvatyadhivasati) = ಸರಸ್ವತಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾಳೆ (ಸರಸ್ವತೀ ಅಧಿವಸತಿ). ವಾಣಿ, ಅಥವಾ ಸರಸ್ವತೀ ಎಂಬ ನದಿ (Sarasvati dwells, the goddess of speech, or else the river of that name)
ಸದಾ (सदा, sadā) = ಯಾವಾಗಲೂ (always)
ಶೋಣ (शोण, śoṇa) = ಕೆಂಪಾದುದು, ಅಥವಾ ಶೋಣ ಎಂಬ ನದ (red, or else the river Shona)
ಏವಾಧರಸ್ತೇ (एवाधरस्ते, evādharaste) = ಮಾತ್ರ ನಿನ್ನ ತುಟಿ (ಏವ ಅಧರಃ ತೇ) (is indeed your lip)
ಬಾಹುಃ (बाहुः, bāhuḥ) = ತೋಳು (arm)
ಕಾಕುತ್ಸ್ಥವೀರ್ಯಸ್ಮೃತಿಕರಣಪಟುರ್ದಕ್ಷಿಣಸ್ತೇ (काकुत्स्थवीर्यस्मृतिकरणपटुर्दक्षिणस्ते, kākutsthavīryasmṛtikaraṇapaṭurdakṣiṇaste) = ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ಎಂದರೆ ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಚತುರವಾದ, ನಿನ್ನ ಬಲಗೈ ಅಥವಾ ದಕ್ಷಿಣದ್ದು (ಕಾಕುತ್ಸ್ಥವೀರ್ಯ ಸ್ಮೃತಿಕರಣ ಪಟುಃ ದಕ್ಷಿಣಃ ತೇ) (skilled in recalling Kakutstha’s valour, your right, or southern, one)
ಸಮುದ್ರಃ (समुद्रः, samudraḥ) = ಮುದ್ರೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಅಥವಾ ಸಾಗರ (bearing seals, or else the ocean)
ವಾಹಿನ್ಯಃ (वाहिन्यः, vāhinyaḥ) = ಸೇನೆಗಳು, ಅಥವಾ ನದಿಗಳು (armies, or else rivers)
ಪಾರ್ಶ್ವಮೇತಾಃ (पार्श्वमेताः, pārśvametāḥ) = ಈ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವವು (ಪಾರ್ಶ್ವಂ ಏತಾಃ) (these at your side)
ಸುಚಿರಪರಿಚಿತಾ (सुचिरपरिचिता, suciraparicitā) = ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಪರಿಚಿತವಾಗಿ (long familiar)
ನೈವ (नैव, naiva) = ಅಲ್ಲವೇ ಅಲ್ಲ, ಇಲ್ಲ (not at all)
ಮುಂಚಂತ್ಯಭೀಕ್ಷ್ಣಂ (मुञ्चन्त्यभीक्ष्णं, muñcantyabhīkṣṇaṃ) = ಬಿಡುತ್ತಿಲ್ಲ, ಎಡೆಬಿಡದೆ (ಮುಂಚಂತಿ ಅಭೀಕ್ಷ್ಣಂ) (do they leave, constantly)
ಸ್ವಚ್ಛೇಽಂತರ್ಮಾನಸೇಽಸ್ಮಿನ್ (स्वच्छेऽन्तर्मानसेऽस्मिन्, svacche’ntarmānase’smin) = ಈ ಸ್ವಚ್ಛವಾದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ, ಅಥವಾ ಮಾನಸ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ (ಸ್ವಚ್ಛೇ ಅಂತಃ ಮಾನಸೇ ಅಸ್ಮಿನ್) (in this clear mind of yours, or else in the clear Manasa lake)
ಕಥಮವನಿಪತೇ (कथमवनिपते, kathamavanipate) = ಹೇಗೆ ತಾನೇ, ಭೂಪತಿಯೇ (ಕಥಂ ಅವನಿಪತೇ) (how, O lord of the earth)
ತೇಽಂಬುಪಾನಾಭಿಲಾಷಃ (तेऽम्बुपानाभिलाषः, te’mbupānābhilāṣaḥ) = ನಿನಗೆ ನೀರು ಕುಡಿಯುವ ಆಸೆ (ತೇ ಅಂಬುಪಾನ ಅಭಿಲಾಷಃ) (should you have a wish to drink water)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ಓ ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನ ಮುಖಕಮಲದಲ್ಲಿ ಸರಸ್ವತಿ ಸದಾ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾಳೆ. ನಿನ್ನ ತುಟಿ ಶೋಣ. ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸುವ ನಿನ್ನ ಬಲತೋಳು ಸಮುದ್ರ. ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಪರಿಚಿತರಾದ ಈ ವಾಹಿನಿಗಳು ನಿನ್ನ ಪಕ್ಕವನ್ನು ಎಂದೂ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗಿರುವಾಗ, ಸ್ವಚ್ಛವಾದ ಮಾನಸದಲ್ಲಿ, ನಿನಗೆ ನೀರು ಕುಡಿಯುವ ಆಸೆ ಹೇಗೆ ಬಂದೀತು?

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

O king, Sarasvati always dwells in the lotus of your face. Your lip is Shona. Your right arm, skilled in recalling the valour of Rama, is the ocean. These vahinis, long familiar, never leave your side. With all this about you, and a clear Manasa within, how could you have a wish to drink water?

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಇದು ಶ್ಲೇಷೆ, ಅಂದರೆ ಒಂದೇ ಪದಕ್ಕೆ ಎರಡು ಅರ್ಥ. ಸರಸ್ವತಿ ವಾಣಿಯೂ ನದಿಯೂ, ಶೋಣ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣವೂ ಒಂದು ನದವೂ, ಸಮುದ್ರ ಮುದ್ರೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದೂ ಸಾಗರವೂ, ವಾಹಿನಿ ಸೇನೆಯೂ ನದಿಯೂ, ಮಾನಸ ಅಂತಃಕರಣವೂ ಒಂದು ಸರೋವರವೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಪುಸ್ತಕದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು ಈ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿವೆ.

This is a pun, one word with two senses. Sarasvati is speech and a river, Shona is red and a river, samudra is seal-bearing and ocean, vahini is army and river, manasa is the mind and a lake. The book’s footnotes point out these two senses.

ಮೇಲ್ಮೈ ಅರ್ಥ ಹೊಗಳಿಕೆ: ಮುಖದಲ್ಲಿ ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯ, ಕೆಂಪು ತುಟಿ, ಮುದ್ರೆಗಳ ತೋಳು, ಸದಾ ಜೊತೆಗಿರುವ ಸೇನೆ, ಸ್ವಚ್ಛ ಮನಸ್ಸು. ಒಳ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ನದಿಗಳು, ಸಾಗರ ಮತ್ತು ಸರೋವರ ಎಲ್ಲವೂ ಇರುವವನಿಗೆ ನೀರಿಗೆ ಬಾಯಾರಿಕೆ ಇರಲಾರದು ಎಂಬ ತಮಾಷೆ.

On the surface it is praise: eloquence in the face, a red lip, a sealed arm, a constant army, a clear mind. Underneath is the joke that one with rivers, ocean and lake all about him can hardly be thirsty.

ಕೊನೆಯ ಚಮತ್ಕಾರವನ್ನು ಎಲ್ಲವೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿರುವವನಿಗೆ ಯಾವ ಬಯಕೆಯೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಹೊಗಳಿಕೆ ಎಂದು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ. ಅದು ಸ್ವಲ್ಪ ಅನಿಶ್ಚಿತ. ಅದಲ್ಲದೆ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪದಗಳ ಪಾಠ ತಿದ್ದಿದ್ದೇವೆ, ಅದು ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣ.

We read the last turn as praise of one so complete that he lacks no desire. That is slightly uncertain. We also corrected two words of the digital text to match the printed book.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 113. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 113. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಎಲ್ಲವೂ ಇರುವವನಿಗೆ ಬಯಕೆ ಇರಬಾರದು ಎಂದು ಪದ್ಯ ತಮಾಷೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನಿಜ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಇದ್ದವರಿಗೂ ಕಲಿಯುವ ಬಾಯಾರಿಕೆ ಉಳಿದಿರುತ್ತದೆ, ಅಥವಾ ಉಳಿಯಬೇಕು.

The verse jokes that one who has everything should lack desire. In real life even those who have much keep, or should keep, a thirst to learn.

ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪದದ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿದರೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಕಣ್ಣರಳುತ್ತದೆ. ಒಂದೇ ವರದಿಗೆ ಎರಡು ಅರ್ಥ ಬರಬಹುದು ಎಂಬ ಎಚ್ಚರ ವೈದ್ಯರಿಗೂ ಬೇಕು.

Show students one word with two senses and their eyes widen. A doctor, too, needs the alertness that a single report can be read in two ways.