ವೀರ ಕ್ಷೀರಸಮುದ್ರ: ಕಳಂಕಿತ ಚಂದ್ರ ರಾಜನ ಕೀರ್ತಿಗೆ ಸರಿಯೇ

ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಯಾರಾದರೂ ಹೊಗಳಿದರೆ, ಚಿಕ್ಕ ಮಕ್ಕಳೂ ಅದರ ಮೇಲಿನ ಕಲೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕ ಆ ಕಲೆಯನ್ನೇ ರಾಜನ ಹೊಗಳಿಕೆಗೆ ಬಳಸುತ್ತದೆ. ಇದೊಂದು ಎರಡು ಉದ್ದ ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ, ಸಾಮಾನ್ಯರಾಜಪ್ರಶಂಸಾ, ಶ್ಲೋಕ 276 · Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana, In Praise of Kings, verse 276

ವಿಷಯ: ಚಂದ್ರನ ಕಲೆ, ರಾಜನ ಕೀರ್ತಿ · The moon’s stain and the king’s fame

ಛಂದಸ್ಸು: ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 38 ಅಕ್ಷರ · A two-line verse, about 38 syllables a line (exact metre name not confirmed)

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ವೀರ ಕ್ಷೀರಸಮುದ್ರಸಾಂದ್ರಲಹರೀಲಾವಣ್ಯಲಕ್ಷ್ಮೀಮುಷಸ್ತ್ವತ್ಕೀರ್ತೇಸ್ತುಲನಾಂ ಮೃಗಾಂಕಮಲಿನೋ ಧತ್ತಾಂ ಕಥಂ ಚಂದ್ರಮಾಃ
ಸ್ಯಾದೇತತ್ತ್ವದರಾತಿಸೌಧಶಿಖರಪ್ರೋದ್ಭೂತದೂರ್ವಾಂಕುರಗ್ರಾಸವ್ಯಗ್ರಮತಿಃ ಪತೇದ್ಯದಿ ಪುನಸ್ತಸ್ಯಾಂಕಶಾಯೀ ಮೃಗಃ

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

वीर क्षीरसमुद्रसान्द्रलहरीलावण्यलक्ष्मीमुषस्त्वत्कीर्तेस्तुलनां मृगाङ्कमलिनो धत्तां कथं चन्द्रमाः
स्यादेतत्त्वदरातिसौधशिखरप्रोद्भूतदूर्वाङ्कुरग्रासव्यग्रमतिः पतेद्यदि पुनस्तस्याङ्कशायी मृगः

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

vīra kṣīrasamudrasāndralaharīlāvaṇyalakṣmīmuṣastvatkīrtestulanāṃ mṛgāṅkamalino dhattāṃ kathaṃ candramāḥ
syādetattvadarātisaudhaśikharaprodbhūtadūrvāṅkuragrāsavyagramatiḥ patedyadi punastasyāṅkaśāyī mṛgaḥ

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ವೀರ (वीर, vīra) = ವೀರನೇ (O hero)
ಕ್ಷೀರಸಮುದ್ರಸಾಂದ್ರಲಹರೀಲಾವಣ್ಯಲಕ್ಷ್ಮೀಮುಷಸ್ತ್ವತ್ಕೀರ್ತೇಸ್ತುಲನಾಂ (क्षीरसमुद्रसान्द्रलहरीलावण्यलक्ष्मीमुषस्त्वत्कीर्तेस्तुलनां, kṣīrasamudrasāndralaharīlāvaṇyalakṣmīmuṣastvatkīrtestulanāṃ) = ಕ್ಷೀರಸಾಗರದ ದಟ್ಟ ಅಲೆಗಳ ಸೊಬಗನ್ನು ಕದಿಯುವ ನಿನ್ನ ಕೀರ್ತಿಗೆ ಹೋಲಿಕೆಯನ್ನು (…ಲಕ್ಷ್ಮೀಮುಷಃ, ತ್ವತ್ಕೀರ್ತೇಃ, ತುಲನಾಂ) (a comparison with your fame, which steals the beauty of the thick waves of the milk ocean)
ಮೃಗಾಂಕಮಲಿನೋ (मृगाङ्कमलिनो, mṛgāṅkamalino) = ಜಿಂಕೆಯ ಕಲೆಯಿಂದ ಮಲಿನನಾದ (ಮೃಗಾಂಕಮಲಿನಃ) (darkened by the deer mark)
ಧತ್ತಾಂ (धत्तां, dhattāṃ) = ಹೊಂದಲಿ (may bear)
ಕಥಂ (कथं, kathaṃ) = ಹೇಗೆ (how)
ಚಂದ್ರಮಾಃ (चन्द्रमाः, candramāḥ) = ಚಂದ್ರ (the moon)
ಸ್ಯಾದೇತತ್ತ್ವದರಾತಿಸೌಧಶಿಖರಪ್ರೋದ್ಭೂತದೂರ್ವಾಂಕುರಗ್ರಾಸವ್ಯಗ್ರಮತಿಃ (स्यादेतत्त्वदरातिसौधशिखरप्रोद्भूतदूर्वाङ्कुरग्रासव्यग्रमतिः, syādetattvadarātisaudhaśikharaprodbhūtadūrvāṅkuragrāsavyagramatiḥ) = ಇದು ಆಗಬಹುದು, ನಿನ್ನ ಶತ್ರುಗಳ ಅರಮನೆಯ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಮೊಳೆತ ಗರಿಕೆ ಚಿಗುರನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಆತುರದ ಮನಸ್ಸಿನದು (ಸ್ಯಾತ್, ಏತತ್, …ವ್ಯಗ್ರಮತಿಃ) (this may be, if it is eager to eat the durva sprouts that have grown on the tops of your foes’ palaces)
ಪತೇದ್ಯದಿ (पतेद्यदि, patedyadi) = ಬಿದ್ದರೆ (ಪತೇತ್, ಯದಿ) (should it fall)
ಪುನಸ್ತಸ್ಯಾಂಕಶಾಯೀ (पुनस्तस्याङ्कशायी, punastasyāṅkaśāyī) = ಮತ್ತೆ ಅವನ ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ (ಪುನಃ, ತಸ್ಯ, ಅಂಕಶಾಯೀ) (again, the one lying in his lap)
ಮೃಗಃ (मृगः, mṛgaḥ) = ಜಿಂಕೆ (the deer)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ವೀರನೇ, ಕ್ಷೀರಸಾಗರದ ದಟ್ಟ ಅಲೆಗಳ ಸೊಬಗನ್ನೇ ಕದಿಯುವ ನಿನ್ನ ಕೀರ್ತಿಗೆ, ಜಿಂಕೆಯ ಕಲೆಯಿಂದ ಮಲಿನನಾದ ಚಂದ್ರ ಹೇಗೆ ಹೋಲಿಕೆಯಾದಾನು? ಆದರೂ ಇದು ಆಗಬಹುದು: ನಿನ್ನ ಶತ್ರುಗಳ ಅರಮನೆಯ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಗರಿಕೆ ಚಿಗುರನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಆತುರದಿಂದ ಚಂದ್ರನ ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ ಜಿಂಕೆ ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದರೆ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

O hero, how could the moon, darkened by the mark of the deer, bear comparison with your fame, which steals the beauty of the thick waves of the milk ocean? And yet it might come about, if the deer that lies in his lap should fall, in its eagerness to eat the durva sprouts growing on the tops of your foes’ palaces.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಚಂದ್ರನ ಮೇಲಿನ ಕಲೆಯನ್ನು ಜಿಂಕೆ ಎಂದು ಕರೆಯುವುದು ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾವ್ಯದ ರೂಢಿ. ಅದಕ್ಕೇ ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಮೃಗಾಂಕ ಎಂಬ ಹೆಸರು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಆ ಜಿಂಕೆಯನ್ನೇ ಕಥೆಯ ಪಾತ್ರವಾಗಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಜಿಂಕೆ ಇಳಿದರೆ ಚಂದ್ರನ ಕಲೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಆಗ ಅವನು ರಾಜನ ಕೀರ್ತಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಹತ್ತಿರ ಬರಬಹುದು.

In Sanskrit poetry the stain on the moon is called a deer, which is why the moon has the name Mrigaanka, marked with a deer. Here the poet makes the deer a character in a little story. If the deer climbed down, the stain would be gone, and the moon might come a little nearer to the king’s fame.

ಕೀರ್ತಿ ಬಿಳಿ ಎನ್ನುವುದು ಸಂಪ್ರದಾಯ: ಹಾಲಿನಂತೆ, ಚಂದ್ರನಂತೆ, ಅಲೆಗಳ ನೊರೆಯಂತೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿ ಹಾಲಿನ ಸಾಗರವನ್ನೂ ಮೀರಿಸುತ್ತದೆ. ಶತ್ರುಗಳ ಅರಮನೆಯ ಮೇಲೆ ಹುಲ್ಲು ಬೆಳೆದಿದೆ ಎಂದರೆ ಅವು ಹಾಳುಬಿದ್ದಿವೆ ಎಂಬ ಧ್ವನಿ. ಇದೊಂದು ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ: ಹೀಗಾದರೆ ಮಾತ್ರ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಲೇ ಅದು ಆಗದ ಮಾತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುವ ಚಮತ್ಕಾರ.

It is the convention that fame is white, like milk, like the moon, like the foam of waves. Here fame outshines even the ocean of milk. Grass growing on the foes’ palaces suggests the palaces lie in ruins. It is a fancy: by saying only if this happened, the poet hints that it never will.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 112. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 112. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಹೋಲಿಕೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಲೇ ಹೊಗಳುವ ಜಾಣ್ಮೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನೋಡಬಹುದು. ಇಂದಿನ ಭಾಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಳುವ ಹೊಗಳಿಕೆಯ ಹಿಂದೆಯೂ ಹೀಗೆ ಬೇರೊಬ್ಬರನ್ನು ಕೆಳಗೆ ಇಟ್ಟು ಒಬ್ಬರನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತುವ ಕ್ರಮ ಇರಬಹುದು.

Here one sees the skill of praising while saying that no comparison will do. Behind praise heard in speeches today there may likewise be a habit of setting someone down to lift another up.

ಬೇರೊಬ್ಬರ ದೋಷದ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಹೊಗಳಿಕೆ ಕಟ್ಟದಿರುವುದು ಹೆಚ್ಚು ಒಳ್ಳೆಯ ಕ್ರಮ. ಒಬ್ಬ ಶಿಕ್ಷಕ ತನ್ನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ತಪ್ಪನ್ನು ತೋರಿಸದೆ ಹೇಳಲು ಕಲಿತರೆ ಅದು ಕೇಳುವವರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ನಂಬಿಕೆ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ.

It is the better way not to build one’s praise on another person’s fault. If a teacher learns to describe a student’s achievement without pointing to someone else’s mistake, listeners are likely to trust it more.