ವಿಷ್ಣು ಸೂಕ್ತಮ್: ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಲೋಕವನ್ನು ಅಳೆದವನು

ॐ-विँष्णो॒र्नुकं॑-वीँ॒र्या॑णि॒ प्रवो॑चं॒ यः पार्थि॑वानि विम॒मे राजाग्ं॑सि॒ यो अस्क॑भाय॒दुत्त॑रग्ं स॒धस्थं॑-विँचक्रमा॒णस्त्रे॒धोरु॑गा॒यः ॥ 1 ॥

विष्णो॑र॒राट॑मसि॒ विष्णोः᳚ पृ॒ष्ठम॑सि॒ विष्णोः॒ श्नप्त्रे᳚स्थो॒ विष्णो॒स्स्यूर॑सि॒ विष्णो᳚र्ध्रु॒वम॑सि वैष्ण॒वम॑सि॒ विष्ण॑वे त्वा ॥ 2 ॥

तद॑स्य प्रि॒यम॒भिपाथो॑ अश्याम् । नरो॒ यत्र॑ देव॒यवो॒ मदं॑ति । उ॒रु॒क्र॒मस्य॒ स हि बंधु॑रि॒त्था । विष्णो᳚ प॒दे प॑र॒मे मध्व॒ उथ्सः॑ ॥ 3 ॥

प्र तद्विष्णु॑-स्स्तवते वी॒र्या॑य । मृ॒गो न भी॒मः कु॑च॒रो गि॑रि॒ष्ठाः । यस्यो॒रुषु॑ त्रि॒षु वि॒क्रम॑णेषु । अधि॑क्ष॒यंति॒ भुव॑नानि॒ विश्वा᳚ ॥ 4 ॥

प॒रो मात्र॑या त॒नुवा॑ वृधान । न ते॑ महि॒त्वमन्व॑श्नुवंति । उ॒भे ते॑ विद्म॒ रज॑सी पृथि॒व्या विष्णो॑ देव॒त्वम् । प॒र॒मस्य॑ विथ्से ॥ 5 ॥

विच॑क्रमे पृथि॒वीमे॒ष ए॒ताम् । क्षेत्रा॑य॒ विष्णु॒र्मनु॑षे दश॒स्यन्न् । ध्रु॒वासो॑ अस्य की॒रयो॒ जना॑सः । ऊ॒रु॒क्षि॒तिग्ं सु॒जनि॑माचकार ॥ 6 ॥

त्रिर्दे॒वः पृ॑थि॒वीमे॒ष ए॒ताम् । विच॑क्रमे श॒तर्च॑सं महि॒त्वा । प्र विष्णु॑रस्तु त॒वस॒स्तवी॑यान् । त्वे॒षग्ग् ह्य॑स्य॒ स्थवि॑रस्य॒ नाम॑ ॥ 7 ॥

अतो॑ दे॒वा अ॑वंतु नो॒ यतो॒ विष्णु॑र्विचक्र॒मे ।
पृ॒थि॒व्या-स्स॒प्तधाम॑भिः ।
इ॒दं-विँष्णु॒र्विच॑क्रमे त्रे॒धा निद॑धे प॒दम् ।
समू॑ढमस्य पाग्ं सु॒रे ॥

त्रीणि॑ प॒दा विच॑क्रमे॒ विष्णु॑र्गो॒पा अदा᳚भ्यः ।
ततो॒ धर्मा॑णि धा॒रयन्॑ ।
विष्णोः॒ कर्मा॑णि पश्यत॒ यतो᳚ व्र॒तानि॑ पस्प॒शे ।
इंद्र॑स्य॒ युज्य॒स्सखा᳚ ॥

तद्विष्णोः᳚ पर॒मं प॒दग्ं सदा॑ पश्यंति सू॒रयः॑ ।
दि॒वीव॒ चक्षु॒रात॑तम् ।
तद्विप्रा॑सो विप॒न्यवो॑ जागृ॒वाग्ं स॒स्समिं॑धते ।
विष्णो॒र्यत्प॑र॒मं प॒दम् ।

पर्या᳚प्त्या॒ अनं॑तरायाय॒ सर्व॑स्तोमोऽति रा॒त्र उ॑त्त॒म मह॑र्भवति सर्व॒स्याप्त्यै॒ सर्व॑स्य॒ जित्त्यै॒ सर्व॑मे॒व तेना᳚प्नोति॒ सर्वं॑ जयति ॥

ॐ शांतिः॒ शांतिः॒ शांतिः॑ ॥

oṃ-vi~ṣṇo̱rnukáṃ-vī̱~ryā́ṇi̱ pravóca̱ṃ yaḥ pārthívāni vima̱me rājā́gṃsi̱ yo askábhāya̱duttáragṃ sa̱dhastháṃ-vi~cakramā̱ṇastre̱dhorúgā̱yaḥ || 1 ||

viṣṇóra̱rāṭámasi̱ viṣṇőḥ pṛ̱ṣṭhamási̱ viṣṇo̱ḥ śnaptre̋stho̱ viṣṇo̱ssyūrási̱ viṣṇőrdhru̱vamási vaiṣṇa̱vamási̱ viṣṇáve tvā || 2 ||

tadásya pri̱yama̱bhipāthó aśyām | naro̱ yatrá deva̱yavo̱ madáṃti | u̱ru̱kra̱masya̱ sa hi baṃdhúri̱tthā | viṣṇő pa̱de pára̱me madhva̱ uthsáḥ || 3 ||

pra tadviṣṇú-sstavate vī̱ryā́ya | mṛ̱go na bhī̱maḥ kúca̱ro gíri̱ṣṭhāḥ | yasyo̱ruṣú tri̱ṣu vi̱kramáṇeṣu | adhíkṣa̱yaṃti̱ bhuvánāni̱ viśvā̋ || 4 ||

pa̱ro mātráyā ta̱nuvā́ vṛdhāna | na té mahi̱tvamanváśnuvaṃti | u̱bhe té vidma̱ rajásī pṛthi̱vyā viṣṇó deva̱tvam | pa̱ra̱masyá vithse || 5 ||

vicákrame pṛthi̱vīme̱ṣa e̱tām | kṣetrā́ya̱ viṣṇu̱rmanúṣe daśa̱syann | dhru̱vāsó asya kī̱rayo̱ janā́saḥ | ū̱ru̱kṣi̱tigṃ su̱janímācakāra || 6 ||

trirde̱vaḥ pṛ́thi̱vīme̱ṣa e̱tām | vicákrame śa̱tarcásaṃ mahi̱tvā | pra viṣṇúrastu ta̱vasa̱stavī́yān | tve̱ṣagg hyásya̱ sthavírasya̱ nāmá || 7 ||

ató de̱vā ávaṃtu no̱ yato̱ viṣṇúrvicakra̱me |
pṛ̱thi̱vyā-ssa̱ptadhāmábhiḥ |
i̱daṃ-vi~ṣṇu̱rvicákrame tre̱dhā nidádhe pa̱dam |
samū́ḍhamasya pāgṃ su̱re ||

trīṇí pa̱dā vicákrame̱ viṣṇúrgo̱pā adā̋bhyaḥ |
tato̱ dharmā́ṇi dhā̱rayán |
viṣṇo̱ḥ karmā́ṇi paśyata̱ yatő vra̱tāní paspa̱śe |
iṃdrásya̱ yujya̱ssakhā̋ ||

tadviṣṇőḥ para̱maṃ pa̱dagṃ sadā́ paśyaṃti sū̱rayáḥ |
di̱vīva̱ cakṣu̱rātátam |
tadviprā́so vipa̱nyavó jāgṛ̱vāgṃ sa̱ssamíṃdhate |
viṣṇo̱ryatpára̱maṃ pa̱dam |

paryā̋ptyā̱ anáṃtarāyāya̱ sarvástomo’ti rā̱tra útta̱ma mahárbhavati sarva̱syāptyai̱ sarvásya̱ jittyai̱ sarváme̱va tenā̋pnoti̱ sarváṃ jayati ||

oṃ śāṃti̱ḥ śāṃti̱ḥ śāṃtíḥ ||

ಸ್ವರಚಿಹ್ನೆಗಳು: ಅನುದಾತ್ತಕ್ಕೆ ಅಕ್ಷರದ ಕೆಳಗೆ ಗೆರೆ (a̱), ಸ್ವರಿತಕ್ಕೆ ಮೇಲೆ ಗೆರೆ (á), ಕಂಪಕ್ಕೆ ಎರಡು ಗೆರೆ (a̋). ಉದಾತ್ತಕ್ಕೆ ಚಿಹ್ನೆ ಇಲ್ಲ. · Accents: macron below for anudātta, acute for svarita, double acute for the kampa; udātta is unmarked.

ವಿಷ್ಣು ಸೂಕ್ತ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಈ ಸಂಗ್ರಹದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಂತ್ರಗಳು ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲಿವೆ: ಮೊದಲ ಮಂಡಲದ 154ನೆಯ ಸೂಕ್ತ, ಏಳನೆಯ ಮಂಡಲದ 99 ಮತ್ತು 100ನೆಯ ಸೂಕ್ತಗಳು, ಹಾಗೂ ಅತೋ ದೇವಾ ಅವಂತು ನಃ ಎಂದು ಆರಂಭವಾಗುವ ಮೊದಲ ಮಂಡಲದ 22ನೆಯ ಸೂಕ್ತದ ಕೊನೆಯ ಆರು ಮಂತ್ರಗಳು. ಈ ಪಾಠ ಅವುಗಳ ಯಜುರ್ವೇದದ ತೈತ್ತಿರೀಯ ರೂಪವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಷ್ಣೋರರಾಟಮಸಿ ಎಂಬ ಮಂತ್ರ ಯಜುರ್ವೇದದ ಯಜ್ಞವಿಧಿಯಿಂದ ಬಂದದ್ದು.

Most mantras in this collection called the Vishnu Sukta are from the Rig Veda: hymn 154 of the first book, hymns 99 and 100 of the seventh, and the last six verses of hymn 22 of the first book, which begin ato deva avantu nah. This text follows their Taittiriya Yajurveda form. The mantra vishnor aratam asi comes from the sacrificial rites of the Yajurveda.

ಯಾಸ್ಕನ ನಿರುಕ್ತ ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಎರಡು ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯದಂತೆ ಅವು ಭೂಮಿ, ಅಂತರಿಕ್ಷ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗ. ಇನ್ನೊಂದರಂತೆ ಅವು ಸೂರ್ಯನ ಉದಯ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಮತ್ತು ಅಸ್ತ. ತದ್ವಿಷ್ಣೋಃ ಪರಮಂ ಪದಂ ಎಂಬ ಸಾಲನ್ನು ಕಠೋಪನಿಷತ್ತು ಮೋಕ್ಷದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಬಳಸುತ್ತದೆ.

Yaska’s Nirukta records two views of the three strides: one takes them as earth, mid-air and heaven, the other as the sun’s rising, zenith and setting. The line tad vishnoh paramam padam is used by the Katha Upanishad to point to the state of liberation.

ಪರ್ಯಾಪ್ತ್ಯಾ ಎಂದು ಆರಂಭವಾಗುವ ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯ ಯಜ್ಞವಿಧಿಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಭಾಗದಂತಿದೆ.

The closing sentence beginning paryaptya reads like a Brahmana passage on the rite.

ಸ್ವರಸಹಿತ ಪಾಠ ಉಡುಪಿಯ ಅಪ್ರಮೇಯ 2026ರಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ವೇದಸೂಕ್ತ ಮಂತ್ರಗಳು ಎಂಬ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ವರಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಓದುವ ಕ್ರಮ: ಅಕ್ಷರದ ಕೆಳಗಿನ ಅಡ್ಡಗೆರೆ ಅನುದಾತ್ತ, ಮೇಲಿನ ಲಂಬಗೆರೆ ಸ್ವರಿತ, ಮೇಲಿನ ಎರಡು ಗೆರೆ ದೀರ್ಘ ಸ್ವರಿತ. ಗುರುಮುಖದಿಂದ ಕಲಿಯುವುದೇ ಸರಿಯಾದ ದಾರಿ.

The accented text follows the 2026 collection of Vedic hymns prepared by Aprameya of Udupi. How to read the marks: a line below a syllable is anudatta, a vertical stroke above is svarita, a double stroke above is the long svarita. Learning from a teacher remains the right way.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ಆವೃತ್ತಿಗಳು ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where versions differ, we have noted it here.

ವಿಷ್ಣು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಳೆದದ್ದು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ನೆಲೆ ಕೊಡಲು ಎಂದು ಆರನೆಯ ಮಂತ್ರ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ದೇವರ ದೊಡ್ಡ ಹೆಜ್ಜೆಯ ಉದ್ದೇಶ ಇತರರಿಗೆ ಜಾಗ ಮಾಡಿಕೊಡುವುದು.

The sixth mantra says Vishnu measured the earth to give man a place to live. The purpose of the god’s great stride is to make room for others.

ನಮ್ಮ ಬದುಕಿನ ಹೆಜ್ಜೆಗಳೂ ಹಾಗಿರಬಹುದೇ ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿ ನೋಡಿ. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಯಸ್ಸಾದವರಿಗೆ, ಮಕ್ಕಳಿಗೆ, ಕಾಯಿಲೆಯಲ್ಲಿರುವವರಿಗೆ ಜಾಗ ಮಾಡಿಕೊಡುವುದನ್ನೂ ಒಂದು ಬಗೆಯ ತ್ರಿವಿಕ್ರಮ ಎನ್ನಬಹುದು.

Consider whether our own steps in life might be like that. Making room at home for the elderly, for children, for those who are ill could be called a Trivikrama of its own.