ಯಶಃಸ್ತೋಮಾನ್: ಚಂದ್ರನ ಬೆಳಕೇ ಎಂಬ ಭ್ರಮೆ ಹುಟ್ಟಿಸುವ ರಾಜನ ಕೀರ್ತಿ

ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ರಾತ್ರಿ ಅಂಗಳಕ್ಕೆ ಹಾಲು ಚೆಲ್ಲಿದಂತೆ ಬೆಳಕು ಬೀಳುವುದನ್ನು ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಕಂಡಿದ್ದೇವೆ. ಬಿಳುಪಾದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಚಂದ್ರನ ಬೆಳಕಿಗೆ ಹೋಲಿಸುವುದು ಕಾವ್ಯದ ಹಳೆಯ ಅಭ್ಯಾಸ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾಜನ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಎಷ್ಟು ಬಿಳುಪಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದರೆ ಅದು ಚಂದ್ರನ ಬೆಳಕೇ ಎಂದು ಯಾರಿಗಾದರೂ ಭ್ರಮೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಅದಲ್ಲದೆ ರಾಜನ ತೇಜಸ್ಸು ಕತ್ತಲೆಯನ್ನೇ ಓಡಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಸೂರ್ಯನಿಗೂ ಕೆಲಸ ಇಲ್ಲದಂತಾಗುತ್ತದೆ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ, ಸಾಮಾನ್ಯರಾಜಪ್ರಶಂಸಾ, ಶ್ಲೋಕ 157 · Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana, In Praise of Kings, verse 157

ವಿಷಯ: ಕೀರ್ತಿ ಮತ್ತು ತೇಜಸ್ಸು · Fame and splendour

ಛಂದಸ್ಸು: ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 34 ಅಕ್ಷರ · A two-line verse, about 34 syllables a line (exact metre name not confirmed)

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ಯಶಃಸ್ತೋಮಾನುಚ್ಚೈರುಪಚಿನು ಚಕೋರಪ್ರಣಯಿನೀರಸಜ್ಞಾಪಾಂಡಿತ್ಯಚ್ಛಿದುರಶಶಿಧಾಮಭ್ರಮಕರಾನ್
ಅಪಿ ತ್ವತ್ತೇಜೋಭಿಸ್ತಮಸಿ ಶಮಿತೇ ರಕ್ಷತಿ ದಿಶಾಮಸೌ ಯಾತ್ರಾಮೈತ್ರೀಂ ನಭಸಿ ನಿತರಾಮಂಬರಮಣಿಃ

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

यशःस्तोमानुच्चैरुपचिनु चकोरप्रणयिनीरसज्ञापाण्डित्यच्छिदुरशशिधामभ्रमकरान्
अपि त्वत्तेजोभिस्तमसि शमिते रक्षति दिशामसौ यात्रामैत्रीं नभसि नितरामम्बरमणिः

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

yaśaḥstomānuccairupacinu cakorapraṇayinīrasajñāpāṇḍityacchiduraśaśidhāmabhramakarān
api tvattejobhistamasi śamite rakṣati diśāmasau yātrāmaitrīṃ nabhasi nitarāmambaramaṇiḥ

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ಯಶಃಸ್ತೋಮಾನುಚ್ಚೈರುಪಚಿನು (यशःस्तोमानुच्चैरुपचिनु, yaśaḥstomānuccairupacinu) = ಕೀರ್ತಿಯ ರಾಶಿಗಳನ್ನು (ಯಶಃಸ್ತೋಮಾನ್) ಎತ್ತರಕ್ಕೆ (ಉಚ್ಚೈಃ) ಹೆಚ್ಚಿಸು (ಉಪಚಿನು) (heap up (upacinu) high (uccaih) the masses of fame (yasah-stoman))
ಚಕೋರಪ್ರಣಯಿನೀರಸಜ್ಞಾಪಾಂಡಿತ್ಯಚ್ಛಿದುರಶಶಿಧಾಮಭ್ರಮಕರಾನ್ (चकोरप्रणयिनीरसज्ञापाण्डित्यच्छिदुरशशिधामभ्रमकरान्, cakorapraṇayinīrasajñāpāṇḍityacchiduraśaśidhāmabhramakarān) = ಚಕೋರದ ರುಚಿ ತಿಳಿಯುವ ಜಾಣ್ಮೆಯನ್ನೂ ಮುರಿದು ಚಂದ್ರನ ಬೆಳಕೇ ಎಂಬ ಭ್ರಮೆ ಹುಟ್ಟಿಸುವಂಥವನ್ನು. ಕ್ಲಿಷ್ಟವಾದ ಸಮಾಸ, ಇದು ನಮ್ಮ ಗ್ರಹಣ (those that cause the illusion of moonlight, breaking even the discernment of the chakora. A difficult compound, this is our reading)
ಅಪಿ (अपि, api) = ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ (moreover)
ತ್ವತ್ತೇಜೋಭಿಸ್ತಮಸಿ (त्वत्तेजोभिस्तमसि, tvattejobhistamasi) = ನಿನ್ನ ತೇಜಸ್ಸುಗಳಿಂದ ಕತ್ತಲೆ (ತ್ವತ್ತೇಜೋಭಿಃ + ತಮಸಿ) (by your splendours, when the darkness (tvat-tejobhih + tamasi))
ಶಮಿತೇ (शमिते, śamite) = ಅಡಗಿಹೋಗಿರುವಾಗ (has been quelled)
ರಕ್ಷತಿ (रक्षति, rakṣati) = ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ (keeps up)
ದಿಶಾಮಸೌ (दिशामसौ, diśāmasau) = ದಿಕ್ಕುಗಳೊಂದಿಗೆ ಈ (ದಿಶಾಂ + ಅಸೌ) (with the quarters, this one (disam + asau))
ಯಾತ್ರಾಮೈತ್ರೀಂ (यात्रामैत्रीं, yātrāmaitrīṃ) = ಪಯಣದ ಸ್ನೇಹವನ್ನು (ಯಾತ್ರಾ + ಮೈತ್ರೀಂ) (the friendship of the journey (yatra + maitrim))
ನಭಸಿ (नभसि, nabhasi) = ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ (in the sky)
ನಿತರಾಮಂಬರಮಣಿಃ (नितरामम्बरमणिः, nitarāmambaramaṇiḥ) = ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಆಕಾಶದ ರತ್ನ, ಅಂದರೆ ಸೂರ್ಯ (ನಿತರಾಂ + ಅಂಬರಮಣಿಃ) (fully, the jewel of the sky, that is the sun (nitaram + ambaramanih))

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ಚಕೋರದ ರುಚಿ ತಿಳಿಯುವ ಜಾಣ್ಮೆಯನ್ನೂ ಮುರಿದು ಚಂದ್ರನ ಬೆಳಕೇ ಎಂಬ ಭ್ರಮೆ ಹುಟ್ಟಿಸುವ ನಿನ್ನ ಕೀರ್ತಿಯ ರಾಶಿಗಳನ್ನು ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿಸು. ಅದಲ್ಲದೆ ನಿನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಕತ್ತಲೆ ಅಡಗಿರುವಾಗ, ಆಕಾಶದ ರತ್ನವಾದ ಸೂರ್ಯ ದಿಕ್ಕುಗಳೊಂದಿಗೆ ಪಯಣದ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

Heap high the masses of your fame, which so resemble moonlight that they break even the discernment of the chakora. And when your splendour has already quelled the darkness, the sun, the jewel of the sky, merely keeps up the friendship of the journey with the quarters in the sky.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಬಿಳುಪಾಗಿ, ಹಾಲು ಅಥವಾ ಚಂದ್ರನ ಬೆಳಕಿನಂತೆ ಹರಡುವುದಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುವುದು ರೂಢಿ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಅದನ್ನು ಒಂದು ಹೆಜ್ಜೆ ಮುಂದೆ ಒಯ್ದು, ಚಂದ್ರನ ಬೆಳಕನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಲ್ಲ ಚಕೋರಕ್ಕೂ ಭ್ರಮೆ ಹುಟ್ಟುವಷ್ಟು ಬಿಳುಪು ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ.

In Sanskrit poetry fame is conventionally white and spreading, like milk or moonlight. The poet takes it a step further and says it is so white that even the chakora, who knows moonlight well, is deceived.

ಅಂಬರಮಣಿ ಎಂದರೆ ಆಕಾಶದ ರತ್ನ, ಅಂದರೆ ಸೂರ್ಯ. ರಾಜನ ತೇಜಸ್ಸು ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಓಡಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಮಾಡಲು ಕೆಲಸ ಉಳಿದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ. ಅವನು ಮಾಡುವುದು ಪಯಣದ ಸೌಜನ್ಯ ಮಾತ್ರ.

Ambaramani means the jewel of the sky, that is the sun. That the sun has nothing left to do once the king’s splendour has driven out the darkness is hyperbole. All he does is keep up the courtesy of the journey.

ಮೊದಲ ಸಾಲಿನ ಉದ್ದ ಸಮಾಸದ ಒಳ ಜೋಡಣೆ ಕ್ಲಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ನಮ್ಮ ಅರ್ಥ ಸ್ವಲ್ಪ ಬದಲಾಗಿರಬಹುದು. ಮುದ್ರಿತ ಪುಸ್ತಕದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿ ಉಪಚಿನು ಪದಕ್ಕೆ ವರ್ಧಯ ಅಂದರೆ ಹೆಚ್ಚಿಸು ಎಂದು ಅರ್ಥ ಕೊಟ್ಟಿದೆ.

The inner joining of the long compound in the first line is difficult. Our sense of it may be slightly off. The footnote in the printed book glosses upacinu as vardhaya, that is increase.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 106. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 106. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಒಳ್ಳೆಯ ಹೆಸರು ತಾನಾಗಿ ಹರಡುವಂಥದು. ಒಬ್ಬ ವೈದ್ಯನ ಒಳ್ಳೆಯ ಹೆಸರು ರೋಗಿಗಳ ಬಾಯಿಂದ ಬಾಯಿಗೆ ಹರಡುತ್ತದೆ, ಜಾಹೀರಾತಿನಿಂದ ಅಲ್ಲ.

A good name spreads by itself. A doctor’s good name travels from one patient’s mouth to another’s, not through advertisement.

ಇಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಿಗೇ ಕೆಲಸ ಇಲ್ಲದಂತೆ ಹೇಳಿರುವುದು ಹೊಗಳಿಕೆಯ ಅತಿರೇಕ. ಹೊಗಳಿಕೆಯನ್ನು ಅಳೆದು ಕೇಳುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು.

Saying here that even the sun has nothing to do is the excess of praise. It is good to weigh praise as we hear it.