ಯಶಶ್ಚಂದ್ರೈರುದ್ಯತ್: ಕ್ಷೀರಸಾಗರಕ್ಕೆ ಸಮನಾದ ರಾಜನ ದಾನ

ಹಬ್ಬದ ದಿನ ಮನೆಯ ಹಿರಿಯರು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಬಟ್ಟೆ, ಸಿಹಿ, ಕಾಣಿಕೆ ಹಂಚುವಾಗ ಅವರ ಮುಖ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ. ಕೊಡುವವರ ಸಂತೋಷ ನೋಡುವುದೇ ಒಂದು ಹಬ್ಬ.

ಈ ಶ್ಲೋಕ ಒಬ್ಬ ರಾಜನ ದಾನವನ್ನು ಸಮುದ್ರ ಮಥನದ ಕಥೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿ, ಅವನು ಚಿರಕಾಲ ಬಾಳಲಿ ಎಂದು ಹರಸುತ್ತದೆ. ಇದೊಂದು ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಇದರ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಹೆಸರನ್ನು ನಾವು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಲ್ಲ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ, ಸಾಮಾನ್ಯರಾಜಪ್ರಶಂಸಾ, ಶ್ಲೋಕ 160 · Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana, In Praise of Kings, verse 160

ವಿಷಯ: ರಾಜನಿಗೆ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯದ ಹಾರೈಕೆ · A blessing of long life for a king

ಛಂದಸ್ಸು: ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 34 ಅಕ್ಷರ · A two-line verse, about 34 syllables a line (exact metre name not confirmed)

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ಯಶಶ್ಚಂದ್ರೈರುದ್ಯತ್ಸುಕೃತನರಕಲ್ಪದ್ರುಮಕರೈಃ ಪರಂ ಲಕ್ಷ್ಮೀಗರ್ಭೈರ್ದ್ವಿರದಹಯರತ್ನಾದಿಫಲದೈಃ
ನಿಜೈರ್ದಾನಾಂಭೋಭಿರ್ನಿಯತತುಲಿತಕ್ಷೀರಜಲಧಿಶ್ಚಿರಂ ಜೀಯಾಜ್ಜೀಯಾದಧಿಧರಣಿ ಸೋಽಯಂ ನರಪತಿಃ

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

यशश्चन्द्रैरुद्यत्सुकृतनरकल्पद्रुमकरैः परं लक्ष्मीगर्भैर्द्विरदहयरत्नादिफलदैः
निजैर्दानाम्भोभिर्नियततुलितक्षीरजलधिश्चिरं जीयाज्जीयादधिधरणि सोऽयं नरपतिः

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

yaśaścandrairudyatsukṛtanarakalpadrumakaraiḥ paraṃ lakṣmīgarbhairdviradahayaratnādiphaladaiḥ
nijairdānāmbhobhirniyatatulitakṣīrajaladhiściraṃ jīyājjīyādadhidharaṇi so’yaṃ narapatiḥ

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ಯಶಶ್ಚಂದ್ರೈರುದ್ಯತ್ಸುಕೃತನರಕಲ್ಪದ್ರುಮಕರೈಃ (यशश्चन्द्रैरुद्यत्सुकृतनरकल्पद्रुमकरैः, yaśaścandrairudyatsukṛtanarakalpadrumakaraiḥ) = ಯಶಸ್ಸೆಂಬ ಚಂದ್ರರಿಂದ, ಮೂಡುತ್ತಿರುವ ಪುಣ್ಯವಂತ ಜನರಿಗೆ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷದಂತಿರುವ ಕೈಗಳಿಂದ (ಯಶಃ + ಚಂದ್ರೈಃ ಇತ್ಯಾದಿ) (with moons of fame and with hands like wish-trees to the rising people of merit)
ಪರಂ (परं, paraṃ) = ಅತಿಯಾಗಿ (greatly)
ಲಕ್ಷ್ಮೀಗರ್ಭೈರ್ದ್ವಿರದಹಯರತ್ನಾದಿಫಲದೈಃ (लक्ष्मीगर्भैर्द्विरदहयरत्नादिफलदैः, lakṣmīgarbhairdviradahayaratnādiphaladaiḥ) = ಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿದ, ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ರತ್ನ ಮೊದಲಾದ ಫಲಗಳನ್ನು ಕೊಡುವ (ಲಕ್ಷ್ಮೀಗರ್ಭೈಃ + ದ್ವಿರದಹಯರತ್ನಾದಿಫಲದೈಃ) (holding Lakshmi within and giving fruits such as elephants, horses and jewels)
ನಿಜೈರ್ದಾನಾಂಭೋಭಿರ್ನಿಯತತುಲಿತಕ್ಷೀರಜಲಧಿಶ್ಚಿರಂ (निजैर्दानाम्भोभिर्नियततुलितक्षीरजलधिश्चिरं, nijairdānāmbhobhirniyatatulitakṣīrajaladhiściraṃ) = ತನ್ನದೇ ದಾನಜಲಗಳಿಂದ ಕ್ಷೀರಸಾಗರವನ್ನು ಸದಾ ತೂಗಿ ಸಮಮಾಡಿದವನು, ಬಹುಕಾಲ (ನಿಜೈಃ + ದಾನಾಂಭೋಭಿಃ + ನಿಯತತುಲಿತಕ್ಷೀರಜಲಧಿಃ + ಚಿರಮ್) (one who with his own gift-waters keeps matching the Ocean of Milk, for a long time)
ಜೀಯಾಜ್ಜೀಯಾದಧಿಧರಣಿ (जीयाज्जीयादधिधरणि, jīyājjīyādadhidharaṇi) = ಬಾಳಲಿ, ಬಾಳಲಿ, ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ (ಜೀಯಾತ್ + ಜೀಯಾತ್ + ಅಧಿಧರಣಿ) (may he live, may he live, upon the earth)
ಸೋಽಯಂ (सोऽयं, so’yaṃ) = ಈ ಅವನು (ಸಃ + ಅಯಮ್) (this very man)
ನರಪತಿಃ (नरपतिः, narapatiḥ) = ರಾಜ (the king)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ಯಶಸ್ಸೆಂಬ ಚಂದ್ರರಿಂದ ಬೆಳಗುವ, ಪುಣ್ಯವಂತರಿಗೆ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷದಂತಿರುವ, ಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿದ, ಆನೆ ಕುದುರೆ ರತ್ನ ಮೊದಲಾದ ಫಲಗಳನ್ನು ಕೊಡುವ ತನ್ನ ದಾನಜಲಗಳಿಂದ ಕ್ಷೀರಸಾಗರಕ್ಕೆ ಸಮನಾದ ಈ ರಾಜ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಬಹುಕಾಲ ಬಾಳಲಿ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

With his moons of fame, with gifts that are wish-trees to people of merit, holding Lakshmi within, giving fruits such as elephants, horses and jewels, this king matches the Ocean of Milk by his own streams of gift-water. May he live long upon the earth.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೀರಸಾಗರವನ್ನು ಕಡೆದಾಗ ಚಂದ್ರ, ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷ, ಲಕ್ಷ್ಮಿ, ಐರಾವತ ಆನೆ, ಉಚ್ಚೈಶ್ರವಸ್ ಕುದುರೆ ಮತ್ತು ರತ್ನಗಳು ಹೊರಬಂದವು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರತಿ ಪದವೂ ಆ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ರಾಜನ ಕೈ ಅದೇ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ.

Tradition says that when the Ocean of Milk was churned it gave up the moon, the wish-tree, Lakshmi, the elephant Airavata, the horse Ucchaihshravas and jewels. Nearly every word here fits that list, and the king’s hand gives the same things.

ದಾನಾಂಭಸ್ ಎಂದರೆ ದಾನ ಮಾಡುವಾಗ ಕೈಗೆ ಹೊಯ್ಯುವ ನೀರು. ಆನೆಯ ಮದಜಲಕ್ಕೂ ಈ ಹೆಸರಿದೆ ಎಂದು ಕವಿಗಳು ಆಟವಾಡುವುದುಂಟು. ಇಲ್ಲಿ ಅದರ ಒಂದು ಛಾಯೆ ಇರಬಹುದು, ಆದರೆ ನಾವು ಅದನ್ನು ಖಚಿತವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ. ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಬಿಳಿಯ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಬಣ್ಣಿಸುವುದು ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾವ್ಯದ ರೂಢಿ.

Danambhas means the water poured on the hand when a gift is made. Poets also play on the same word for an elephant’s rut-fluid, and a shade of that may be present here, though we do not say so with certainty. Describing fame as a white moon is the usual convention of Sanskrit poetry.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 106. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 106. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಕೊಡುವವನ ದಾನ ಹರಿಯುವ ನೀರಿನಂತೆ ಇರಬೇಕು, ನಿಂತ ಕೆರೆಯಂತಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವ ಇಲ್ಲಿದೆ. ಜ್ಞಾನ, ಸಮಯ, ಸಲಹೆಗಳನ್ನು ಹಂಚುವ ಹಿರಿಯ ವೈದ್ಯರು ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

The feeling here is that a giver’s gift should flow like running water, not sit like a standing pond. A senior doctor who shares knowledge and time with trainees does the same.

ಇದು ಹರಸುವ ಶ್ಲೋಕ. ರಾಜನಿಗೆ ಆಯುಷ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಇದು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾರೈಸುತ್ತದೆ ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಹೊಗಳಿಕೆಯ ಭಾಷೆಯ ಮೂಲಕ ದಾನದ ಮೌಲ್ಯವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತದೆ.

This is a verse of blessing. It does not claim the king will live long, it only wishes it, and through the language of praise it also names the worth of giving.