ಯೇಽಣುತ್ವಂ ಮನಸಿ ಸ್ವಕೇ: ಸಣ್ಣ ಮನಸ್ಸಿನ ರಾಜರು, ದೊಡ್ಡ ಮನಸ್ಸಿನ ರಾಜ

ಒಬ್ಬರನ್ನು ಹೊಗಳುವಾಗ ಇನ್ನೊಬ್ಬರನ್ನು ಸಣ್ಣವರನ್ನಾಗಿ ತೋರಿಸುವುದು ಹಳೆಯ ರೀತಿ. ಸಭೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ಅದು ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಈ ಪದ್ಯದ ಕವಿ ಅದನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನು ಬಳಸುವ ಸಾಧನ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಪರಿಭಾಷೆ. ಇದೊಂದು ಶ್ಲೇಷೆಯ ಪದ್ಯ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ, ಸಾಮಾನ್ಯರಾಜಪ್ರಶಂಸಾ, ಶ್ಲೋಕ 252 · Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana, In Praise of Kings, verse 252

ವಿಷಯ: ಸಣ್ಣ ಮನಸ್ಸು, ದೊಡ್ಡ ಮನಸ್ಸು · Small minds and a large one

ಛಂದಸ್ಸು: ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 38 ಅಕ್ಷರ · A two-line verse, about 38 syllables a line (exact metre name not confirmed)

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ಯೇಽಣುತ್ವಂ ಮನಸಿ ಸ್ವಕೇ ವಿವೃಣುತೇ ರೀತ್ಯಾ ಕಯಾಪಿ ಸ್ಫುಟಂ ಕಾಣಾದಾಚರಣಸ್ಯ ತತ್ಸಮುಚಿತಂ ಮನ್ಯೇ ಪ್ರತಿಕ್ಷ್ಮಾಭೃತಾಮ್
ನ್ಯಾಯಾಭಿಜ್ಞತಮೋಽಪಿ ಯತ್ಪ್ರಥಯಸೇ ಚಿತ್ತೇ ಮಹತ್ತ್ವಂ ನಿಜೇ ಮೀಮಾಂಸಾಮತಪಕ್ಷಪಾತತ ಇದಂ ಮನ್ಯೇ ತ್ವಯಾಂಗೀಕೃತಮ್

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

येऽणुत्वं मनसि स्वके विवृणुते रीत्या कयापि स्फुटं काणादाचरणस्य तत्समुचितं मन्ये प्रतिक्ष्माभृताम्
न्यायाभिज्ञतमोऽपि यत्प्रथयसे चित्ते महत्त्वं निजे मीमांसामतपक्षपातत इदं मन्ये त्वयाङ्गीकृतम्

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

ye’ṇutvaṃ manasi svake vivṛṇute rītyā kayāpi sphuṭaṃ kāṇādācaraṇasya tatsamucitaṃ manye pratikṣmābhṛtām
nyāyābhijñatamo’pi yatprathayase citte mahattvaṃ nije mīmāṃsāmatapakṣapātata idaṃ manye tvayāṅgīkṛtam

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ಯೇಽಣುತ್ವಂ (येऽणुत्वं, ye’ṇutvaṃ) = ಯಾರು (ಯೇ) ಅಣುತ್ವವನ್ನು, ಸಣ್ಣತನವನ್ನು (ಅಣುತ್ವಂ) (those who (ye) the atom-like smallness (anutvam))
ಮನಸಿ (मनसि, manasi) = ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ (in the mind)
ಸ್ವಕೇ (स्वके, svake) = ತಮ್ಮದೇ (their own)
ವಿವೃಣುತೇ (विवृणुते, vivṛṇute) = ತೆರೆದು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ (lay open)
ರೀತ್ಯಾ ಕಯಾಪಿ (रीत्या कयापि, rītyā kayāpi) = ಯಾವುದೋ ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ (in some manner or other)
ಸ್ಫುಟಂ (स्फुटं, sphuṭaṃ) = ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ (plainly)
ಕಾಣಾದಾಚರಣಸ್ಯ (काणादाचरणस्य, kāṇādācaraṇasya) = ಕಣಾದರ ಆಚರಣೆಗೆ (to the practice of Kanada)
ತತ್ಸಮುಚಿತಂ (तत्समुचितं, tatsamucitaṃ) = ಅದು ಹೊಂದುತ್ತದೆ (that is fitting)
ಮನ್ಯೇ (मन्ये, manye) = ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇವೆ (we think)
ಪ್ರತಿಕ್ಷ್ಮಾಭೃತಾಮ್ (प्रतिक्ष्माभृताम्, pratikṣmābhṛtām) = ಎದುರಾಳಿ ರಾಜರ (of the rival kings)
ನ್ಯಾಯಾಭಿಜ್ಞತಮೋಽಪಿ (न्यायाभिज्ञतमोऽपि, nyāyābhijñatamo’pi) = ನ್ಯಾಯವನ್ನು ಅತಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದವರಾದರೂ (ಅಪಿ) (though most learned in Nyaya (api))
ಯತ್ಪ್ರಥಯಸೇ (यत्प्रथयसे, yatprathayase) = ನೀವು ಹರಡುತ್ತೀರಿ (ಯತ್ ಪ್ರಥಯಸೇ) (you spread (yat prathayase))
ಚಿತ್ತೇ (चित्ते, citte) = ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ (in the mind)
ಮಹತ್ತ್ವಂ (महत्त्वं, mahattvaṃ) = ದೊಡ್ಡತನವನ್ನು (greatness)
ನಿಜೇ (निजे, nije) = ನಿಮ್ಮ ಸ್ವಂತ (your own)
ಮೀಮಾಂಸಾಮತಪಕ್ಷಪಾತತ (मीमांसामतपक्षपातत, mīmāṃsāmatapakṣapātata) = ಮೀಮಾಂಸೆಯ ಮತದ ಮೇಲಿನ ಪಕ್ಷಪಾತದಿಂದ (from partiality to the Mimamsa view)
ಇದಂ (इदं, idaṃ) = ಇದನ್ನು (this)
ಮನ್ಯೇ (मन्ये, manye) = ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇವೆ (we think)
ತ್ವಯಾಂಗೀಕೃತಮ್ (त्वयाङ्गीकृतम्, tvayāṅgīkṛtam) = ನೀವು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದು (ತ್ವಯಾ ಅಂಗೀಕೃತಂ) (accepted by you (tvaya angikritam))

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ಎದುರಾಳಿ ರಾಜರು ತಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೋ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅಣುತ್ವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದು ಕಣಾದರ ಆಚರಣೆಗೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಾವು ಭಾವಿಸುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ನೀವು ನ್ಯಾಯವನ್ನು ಅತಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದವರಾದರೂ ನಿಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡತನವನ್ನು ಹರಡುತ್ತೀರಿ. ಮೀಮಾಂಸೆಯ ಮತದ ಮೇಲಿನ ಪಕ್ಷಪಾತದಿಂದ ನೀವು ಇದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದೀರಿ ಎಂದು ನಾವು ಭಾವಿಸುತ್ತೇವೆ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

The rival kings plainly show, in their own minds and in some fashion, an atom-like smallness. We think that suits the practice of Kanada. But you, though most learned in Nyaya, spread greatness through your own mind. We think you have taken that up out of a liking for the Mimamsa view.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಇದು ಶ್ಲೇಷೆಯ ಪದ್ಯ. ಕಣಾದರ ವೈಶೇಷಿಕ ದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಅಣುಗಾತ್ರದ್ದು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ, ಅದಕ್ಕೇ ಅಣುತ್ವ ಎಂಬ ಪದ. ಮೀಮಾಂಸೆಯ ದರ್ಶನದ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವ ದೊಡ್ಡತನದ ಮಾತು ಇದಕ್ಕೆ ಎದುರು. ಇದು ನಮ್ಮ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಓದಿದ ಅರ್ಥ.

This is a pun. In Kanada’s Vaisheshika school the mind is said to be atom-sized, hence the word anutva. The talk of greatness set against it draws on the Mimamsa school. This is the reading we understand the verse to carry.

ನ್ಯಾಯ ಎಂದರೆ ತರ್ಕಶಾಸ್ತ್ರ, ಜೊತೆಗೆ ರಾಜನೀತಿಯ ನ್ಯಾಯ ಎಂಬ ಅರ್ಥವೂ ಇಲ್ಲಿ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಒಂದೇ ಪದ ರಾಜನ ವಿದ್ವತ್ತು ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಪರತೆ ಎರಡನ್ನೂ ಹೊಗಳುತ್ತದೆ.

Nyaya means logic, and the sense of just governance fits here too. One word thus praises both the king’s learning and his fairness.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 111. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 111. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ದೊಡ್ಡ ಮನಸ್ಸು ಎಂದರೆ ವಿಶಾಲ ಹೃದಯ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಹೆಚ್ಚು ಓದಿದ್ದರೂ ಇತರರ ಮಾತಿಗೆ ಜಾಗ ಕೊಡುವ ಗುಣ ಕೂಡ. ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ಸುಲಭ.

A large mind is not only a wide heart. It is also the habit of leaving room for others’ words even after reading much. It is easy to spot in a classroom.

ಪದ್ಯ ಹೊಗಳಿಕೆಯ ಪದ್ಯ. ಒಬ್ಬರ ದೊಡ್ಡತನವನ್ನು ಹೇಳಲು ಇನ್ನೊಬ್ಬರನ್ನು ಸಣ್ಣವರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಇಂದು ನೆನಪಿಡಬಹುದು.

The verse is a praise poem. Today we may also remember that praising one person need not shrink another.