ಸೋದರ ಬಿದಿಗೆ ಅಥವಾ ಭಗಿನಿ ಹಸ್ತ ಭೋಜನ ಎಂಬುದು ಕಾರ್ತಿಕ ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷದ ಬಿದಿಗೆಗೆ ಕರ್ನಾಟಕದ ಹೆಸರು, ಮತ್ತು ಆ ಹೆಸರೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ಏನಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ: ಸಹೋದರಿಯ ಕೈಯಿಂದ ಊಟ. ಅಣ್ಣ ಅಥವಾ ತಮ್ಮ ಸಹೋದರಿಯ ಮನೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಅಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಗತ, ಊಟ, ಆಶೀರ್ವಾದ. ದೀಪಾವಳಿಯ ಸರಣಿಯ ಕೊನೆಯ ದಿನ ಇದು.
ಇದೇ ದಿನ ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಭಾಯಿ ದೂಜ್, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಭಾವು ಬೀಜ್, ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ಭಾಯಿ ಫೋಂಟಾ, ನೇಪಾಳದಲ್ಲಿ ಭಾಯಿ ಟೀಕಾ, ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲಗಳಲ್ಲಿ ಯಮ ದ್ವಿತೀಯಾ. ಕನ್ನಡದ ಹೆಸರೇ ಅತ್ಯಂತ ನೇರವಾದದ್ದು, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಸಂಬಂಧವನ್ನಲ್ಲ, ಊಟವನ್ನು ಹೆಸರಿಸುತ್ತದೆ.
ಯಾವಾಗ ಬರುತ್ತದೆ
ಆಧಾರ ಗಳಿಗೆ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ, ಅಂದರೆ ಸೂರ್ಯೋದಯದಿಂದ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದವರೆಗಿನ ಅವಧಿಯನ್ನು ಐದು ಸಮಭಾಗ ಮಾಡಿದಾಗ ಸಿಗುವ ಮೂರನೆಯ ಭಾಗ. ಯಾವ ದಿನದ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದಲ್ಲಿ ಬಿದಿಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಿರುತ್ತದೋ ಆ ದಿನ ಆಚರಣೆ.
ಕಾರಣ ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಬರುತ್ತದೆ. ಇಡೀ ದಿನದ ಸಾರ ಒಂದು ಊಟ, ಮತ್ತು ಈ ಬಗೆಯ ಊಟ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ್ದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಸಹೋದರ ಊಟಕ್ಕೆ ಕೂರುವಾಗ ತಿಥಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರಬೇಕು. ಬಿದಿಗೆ ಸಂಜೆಯ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಆರಂಭವಾದರೆ ಆ ದಿನ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ಅದೇ ತಿಥಿ ಇದ್ದರೂ ಸರಿ. ಶ್ರಾದ್ಧವನ್ನು ಅಪರಾಹ್ಣದಲ್ಲಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಪ್ರದೋಷದಲ್ಲಿ ಇಡುವ ಅದೇ ತತ್ವ, ಹಗಲಿನ ಮೂರನೆಯ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸಿದ್ದು. ಸೂರ್ಯೋದಯದ ತಿಥಿಯನ್ನಷ್ಟೇ ಅಚ್ಚು ಹಾಕುವ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರಿಗಿಂತ ಈ ದಿನ ಬೇರೆಯಾಗಬಹುದು.
ಏನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ
ಸಹೋದರಿ ಅಡುಗೆ ಮಾಡಿ, ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಗತಿಸಿ, ಆರತಿ ಎತ್ತಿ, ಹಣೆಗೆ ತಿಲಕ ಇಟ್ಟು ಊಟ ಬಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಸಹೋದರ ಸೀರೆ ಅಥವಾ ಹಣವನ್ನು ಉಡುಗೊರೆಯಾಗಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಅದರ ಹಿಂದಿನ ಭಾವ ಆ ಒಂದು ದಿನದ್ದಲ್ಲ, ಜೀವಮಾನದ್ದು: ಗಂಡನ ಮನೆಯಲ್ಲಿರುವ ಹೆಣ್ಣಿಗೆ ಆಸರೆ ಸಹೋದರ ಎಂಬುದೇ ಈ ರೂಢಿಯ ಹಿನ್ನೆಲೆ. ಸಹೋದರ ಇಲ್ಲದವರಿಗೆ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ಮಗನೋ ನೆರೆಮನೆಯ ಹುಡುಗನೋ ಆ ಸ್ಥಾನ ತುಂಬುತ್ತಾನೆ, ಸಹೋದರಿ ಇಲ್ಲದವರಿಗೆ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ಮಗಳು.
ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲೂ ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲೂ ಇದನ್ನು ಬಹಳ ಆಸ್ಥೆಯಿಂದ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಮೌನವಾಗಿ, ಅನೇಕ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ದಿನ ಗೊತ್ತಿದ್ದರೂ ದೊಡ್ಡ ಆಚರಣೆ ಇಲ್ಲ. ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ಹಣೆಗೆ ಗಂಧದ ಬೊಟ್ಟು ಇಟ್ಟು ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯದ ಹಾರೈಕೆಯನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಕಥೆ
ಮೃತ್ಯುದೇವತೆ ಯಮ ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರ ಈ ದಿನ ತನ್ನ ಸಹೋದರಿ ಯಮುನೆಯ ಮನೆಗೆ ಹೋದ. ಅವಳು ಅವನನ್ನು ಬರಮಾಡಿಕೊಂಡು ಊಟ ಬಡಿಸಿ ಹಣೆಗೆ ಬೊಟ್ಟು ಇಟ್ಟಳು, ಅವನು ವರ ಕೊಟ್ಟ. ಈ ದಿನ ಸಹೋದರಿಯಿಂದ ಹೀಗೆ ಸ್ವಾಗತ ಪಡೆದ ಯಾವ ಸಹೋದರನಿಗೂ ಮೃತ್ಯುಭಯ ಇರಬಾರದು ಎಂದು ಅವಳು ಕೇಳಿಕೊಂಡಳು. ಆ ಭೇಟಿಯಿಂದಲೇ ದಿನಕ್ಕೆ ಯಮ ದ್ವಿತೀಯಾ ಎಂಬ ಸಂಸ್ಕೃತ ಹೆಸರು. ಮಥುರೆಯಲ್ಲಿ ಯಮುನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವುದು ಈ ದಿನ ವಿಶೇಷ, ಅಲ್ಲಿನ ಘಟ್ಟ ಆ ದಿನ ತುಂಬಿರುತ್ತದೆ.
ಇದನ್ನು ಯಾವುದರೊಂದಿಗೂ ಬೆರೆಸಬಾರದು
ಶ್ರಾವಣ ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷದ ರಕ್ಷಾ ಬಂಧನ ವರ್ಷದ ಇನ್ನೊಂದು ಸಹೋದರ ಸಹೋದರಿಯರ ಆಚರಣೆ, ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಯ ದಿಕ್ಕು ತಿರುಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸಹೋದರಿ ಸಹೋದರನ ಕೈಗೆ ದಾರ ಕಟ್ಟುತ್ತಾಳೆ, ಅವನು ರಕ್ಷಣೆಯ ಹೊಣೆ ಹೊರುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸಹೋದರಿ ಊಟ ಬಡಿಸಿ ಹರಸುತ್ತಾಳೆ, ಸಹೋದರನೇ ಅವಳ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಮೂರು ತಿಂಗಳ ಅಂತರದ ಎರಡು ಬೇರೆ ದಿನಗಳು, ಮತ್ತು ದಾರ ಇರುವುದು ಒಂದರಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ.
Bhagini Hasta Bhojana is the Karnataka name for the second tithi of the bright fortnight of Kartika, and it says exactly what the day consists of: eating from the sister’s hand. A brother goes to his sister’s house, is received, served and sent away with a blessing. It is the last day of the Deepavali sequence.
The same day is Bhai Dooj or Bhaiya Dooj in North India, Bhau Beej in Maharashtra, Bhai Phonta in Bengal, Bhai Tika in Nepal and Yama Dwitiya in the Sanskrit sources. The Kannada name is the plainest of them, because it names the meal rather than the relationship.
When it falls
The reference moment is madhyahna, the middle of the day: the third of the five equal parts into which the interval from sunrise to sunset is divided. The day during whose madhyahna Dwitiya is running carries the observance.
The reason follows from the rite. The whole of the day is a meal, and a meal of this kind is a midday one, so the tithi has to be running when the brother sits down to eat. A day on which Dwitiya begins in the late afternoon does not serve, however much of the evening it occupies. This is the same principle that puts a shraddha in aparahna and a Lakshmi Puja in pradosha, applied to a third part of the day, and it is why the day can differ from a calendar that prints only sunrise tithis.
What is done
The sister prepares the meal, receives her brother at the door, performs aarati, applies tilaka to his forehead and feeds him. He gives her a gift, usually cloth or money, and the obligation implied is not for the day but for life: the tradition behind the custom is that a brother is the one a woman can turn to in her married household. Where a woman has no brother, a cousin or a neighbour’s son stands in, and where a man has no sister, the daughter of an uncle does.
The observance is warmly kept in Maharashtra and across the North, and more quietly in Karnataka, where many families know the day and do not mark it with much ceremony. Bengal makes rather more of it, with a sandalwood mark on the forehead and a formal recitation of long life.
The story
Yama, the god of death, visited his sister Yamuna on this day after a long absence. She received him, fed him and marked his forehead, and he offered her a boon. She asked that any brother who received such a welcome from his sister on this day should not fear death, and the day takes its Sanskrit name, Yama Dwitiya, from the visit. Bathing in the Yamuna at Mathura is held to be especially fitting, and the ghat there is crowded on the day.
Not to be confused with
Raksha Bandhan, in the bright fortnight of Shravana, is the other brother and sister observance of the year, and the direction of the rite is reversed: there the sister ties a thread on the brother’s wrist and the brother undertakes to protect her. Here the sister feeds and blesses and the brother comes to her. They are two distinct days about three months apart, and only one of them involves a thread.