ಅಮಾಂತ ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಕೃಷ್ಣ ಪಕ್ಷದ ಏಕಾದಶಿ ಯೋಗಿನಿ ಏಕಾದಶಿ; ಪೂರ್ಣಿಮಾಂತ ಪಂಚಾಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಷಾಢ ಕೃಷ್ಣ. ದೇವಶಯನಿಗೆ ಮೊದಲಿನ ಕೊನೆಯ ಏಕಾದಶಿ ಇದು, ಮುಂದಿನದು ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯವನ್ನು ತೆರೆಯುತ್ತದೆ.
ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ
ಇದರ ಕಥೆ ಬ್ರಹ್ಮವೈವರ್ತ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿದೆ, ಕೃಷ್ಣ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದು. ಅಲಕಾಪುರಿಯಲ್ಲಿ ಕುಬೇರನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಹೇಮಮಾಲಿ ಎಂಬ ಯಕ್ಷನಿಗೆ ಪ್ರತಿದಿನ ಒಡೆಯನ ಶಿವಪೂಜೆಗೆ ಹೂವು ತರುವ ಕೆಲಸವಿತ್ತು. ಒಂದು ದಿನ ಮನೆಯ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿ ಅವನು ತಡವಾಗಿ ಬಂದ; ಕುಬೇರ ಅವನಿಗೆ ಕುಷ್ಠರೋಗ ಮತ್ತು ಊರಿನಿಂದ ಹೊರಹಾಕುವ ಶಾಪ ಕೊಟ್ಟ. ಹಿಮಾಲಯದಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಾ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರ ಆಶ್ರಮ ಸೇರಿದಾಗ ಅವರು ಕಾರಣ ಕೇಳಿ ಈ ವ್ರತವನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಟ್ಟರು. ಅವನ ದೇಹ ಸರಿಯಾಯಿತು, ಸ್ಥಾನವೂ ಮರಳಿತು ಎಂದು ಕಥೆ.
ಹಾಗಾಗಿ ರೋಗದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ, ಮತ್ತು ಸೇವೆಯ ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ಆದ ತಪ್ಪಿನ ಫಲದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ, ಇವು ಈ ವ್ರತದ ಫಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಎಂಬತ್ತೆಂಟು ಸಾವಿರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಅನ್ನ ಹಾಕಿದ ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕೆಲವು ಗ್ರಂಥಗಳು ಸೇರಿಸುತ್ತವೆ; ಈ ಬಗೆಯ ಹೋಲಿಕೆ ಇಂಥ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ.
ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ
ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಯೋಗಿನಿಯನ್ನು ಬೇರೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪೂಜೆಯಿಲ್ಲ, ವಿಶೇಷ ನೈವೇದ್ಯವಿಲ್ಲ, ಕರ್ನಾಟಕದ ಮನೆಯೊಂದು ಈ ದಿನಕ್ಕೆಂದೇ ಮಾಡುವ ಕ್ರಮವಿಲ್ಲ, ಇದಕ್ಕೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡ ಜಾತ್ರೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಸುಳ್ಳು ವಿಶೇಷ ಸೃಷ್ಟಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಇದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವುದೇ ವಾಸಿ: ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಒಂದೇ ರೀತಿ ಆಚರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ, ಅವನ್ನು ಬೇರೆ ಮಾಡುವುದು ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಕಥೆ ಮಾತ್ರ. ಉಪವಾಸ, ತಿಥಿಯ ನಿರ್ಧಾರ, ದಶಮಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಪಾರಣೆ, ಎಲ್ಲವೂ ಏಕಾದಶಿಯ ಪುಟದಲ್ಲಿ ಇವೆ.
ಇದರ ಸ್ಥಾನದ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿದಿರಬೇಕಾದ ಒಂದು ಸಂಗತಿ: ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳು ಆರಂಭವಾಗುವ ಮೊದಲಿನ ಕೊನೆಯ ಏಕಾದಶಿ ಇದು. ಮದುವೆ, ಗೃಹಪ್ರವೇಶ ಮುಂದೂಡಿಕೊಂಡು ಬಂದ ಮನೆಗೆ ಉಳಿದಿರುವ ಸಮಯ ಈ ಪಕ್ಷದಷ್ಟೇ.
Yogini Ekadashi is the eleventh tithi of the dark fortnight of Jyeshtha in the amanta reckoning, and of Ashadha in the purnimanta almanacs. It is the last ekadashi before Devshayani, so it closes the ordinary part of the year and the next one opens chaturmasya.
The mahatmya
The account given with it is from the Brahmavaivarta Purana, told by Krishna to Yudhishthira. Hemamali, a yaksha in the service of Kubera at Alakapuri, had the duty of bringing flowers each day for his master’s Shiva puja. Delayed by his own household, he came late, and Kubera cursed him with leprosy and banishment from the city. Wandering the Himalaya he reached the ashrama of Markandeya, who saw his condition, heard the cause and gave him this vrata. His body is said to have been made whole and his place restored.
The phala said to follow is therefore freedom from disease, and release from the consequence of a duty neglected towards someone one is bound to serve. Some texts add that the vrata gives the merit of feeding eighty eight thousand brahmins, which is the conventional form such comparisons take in these chapters.
In practice
Nothing distinguishes Yogini in the keeping. There is no separate puja, no food of its own, nothing that a Karnataka household does on this day and not on the others, and no regional festival attached to it. It is worth saying that plainly rather than manufacturing a distinction: of the twenty four, a good half are observed identically and are told apart only by their names and their stories. The fast, the reckoning of the tithi at sunrise, the dashami question and the parana are the general rules, set out on the Ekadashi page.
The one thing worth knowing about its position is that it is the last of the year’s ekadashis before the four months of chaturmasya begin, so a household that has been putting off a wedding or a house entry has until about this point in the fortnight to complete it.