ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 8 ಅರ್ಥ: ಯಥಾ ಬುದ್ಧಿಃ ಶುಕ್ತೌ

ನಾಲ್ಕು ಉದಾಹರಣೆಗಳೂ ಭ್ರಮೆಯ ಪರಿಚಿತ ನಿದರ್ಶನಗಳು. ಕಪ್ಪೆಚಿಪ್ಪಿನ ಒಳಮೈ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಬೆಳ್ಳಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ. ಗಾಜಿನ ಚೂರು ರತ್ನದಂತೆ ಮಿನುಗುತ್ತದೆ. ಹಿಟ್ಟು ಕದಡಿದ ನೀರು ಹಾಲಿನಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಬಡತನದಲ್ಲಿ ದ್ರೋಣರ ಮಗ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನಿಗೆ ಹಿಟ್ಟಿನ ನೀರನ್ನೇ ಹಾಲೆಂದು ಕೊಟ್ಟ ಪ್ರಸಂಗ ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪರಂಪರೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮೃಗತೃಷ್ಣಾ’ ಎಂದರೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ‘ಜಿಂಕೆಯ ಬಾಯಾರಿಕೆ’. ಬಿಸಿಲಿನಲ್ಲಿ ದೂರದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ನೀರಿನ ತೋರಿಕೆಯ ಹಿಂದೆ ಬಾಯಾರಿದ ಜಿಂಕೆ ಓಡುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆ ಈ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿದೆ.

All four are familiar examples of illusion. The inner face of a shell gleams like silver in the light. A shard of glass sparkles like a gem. Water stirred with flour looks white like milk, and tradition recalls the Mahabharata episode in which Drona, in his poverty, had flour-water given to his son Ashvatthama as milk. ‘Mrigatrishna’ literally means ‘the deer’s thirst’: the name carries the picture of a thirsty deer running after the water that seems to shimmer in the distance.

ಕಪ್ಪೆಚಿಪ್ಪು ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳಿಯ ಉದಾಹರಣೆ ಅದ್ವೈತ ವೇದಾಂತದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಮುಖ್ಯವಾದದ್ದು. ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರ ಭಾಷ್ಯದ ಆರಂಭದ ಅಧ್ಯಾಸ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ (ಒಂದರ ಮೇಲೆ ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ಆರೋಪಿಸಿ ಕಾಣುವುದರ ವಿವರಣೆ) ‘ಕಪ್ಪೆಚಿಪ್ಪು ಬೆಳ್ಳಿಯಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ’ ಎಂಬ ಲೋಕಾನುಭವವನ್ನೇ ಉದಾಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ನಿಜವಾಗಿ ಇರುವುದು ಚಿಪ್ಪು ಮಾತ್ರ, ಬೆಳ್ಳಿ ತೋರಿಕೆ. ಬೆಳ್ಳಿ ತೋರಿದಾಗಲೂ ಚಿಪ್ಪಿಗೆ ಏನೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ರೀತಿ ಒಂದೇ ಸತ್ಯವಾದ ಬ್ರಹ್ಮದ ಮೇಲೆ ಅನೇಕತೆ ತೋರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಅದ್ವೈತದ ನಿಲುವು.

The shell and the silver is one of the central images of Advaita Vedanta. At the start of his commentary on the Brahma Sutras, in the section on adhyasa (superimposition, seeing one thing as another), Shankara cites exactly this common experience: ‘a shell appears as silver’. What is really there is only the shell. The silver is an appearance, and the shell is untouched by it. In the same way, Advaita holds, multiplicity appears upon the one reality, Brahman.

ಆದರೆ ಶ್ಲೋಕ ಆ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಬೇರೆ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ತಿರುಗಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕು. ಅಧ್ಯಾಸ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ತಪ್ಪು ಎಂದರೆ ಆತ್ಮದ ಮೇಲೆ ದೇಹ, ಮನಸ್ಸು ಮುಂತಾದವನ್ನು ಆರೋಪಿಸುವುದು. ಇಲ್ಲಿ ತಪ್ಪು ಭಕ್ತಿಯ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿದೆ: ಸೀಮಿತವಾದದ್ದನ್ನು ಪರದೈವ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು. ಅದ್ವೈತದ ಅಂತಿಮ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಒಂದೇ ಸತ್ಯದ ರೂಪಗಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಬೇರೆ ದೇವರ ನಿಂದೆ ಎಂದು ಓದಬೇಕಿಲ್ಲ. ‘ಭವದನ್ಯಮ್’ (ನಿನಗಿಂತ ಬೇರೆಯದು) ಎಂಬುದನ್ನು ಹಣ, ಅಧಿಕಾರ, ಹೆಸರು ಮುಂತಾದ, ನಾವು ದೇವರ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಏರಿಸುವ ವಸ್ತುಗಳು ಎಂದು ಹಲವರು ಅರ್ಥೈಸುತ್ತಾರೆ.

It should be said honestly, though, that the verse turns the image in a somewhat different direction. In the section on adhyasa, the error is superimposing body, mind and the rest upon the Self. Here the error lies at the level of devotion: taking something limited for the Supreme. In the final view of Advaita all deities are forms of the one reality, so the verse need not be read as disparaging other gods. Many readers take ‘bhavadanyam’, what is other than you, to mean the things we raise to the place of God: money, power, reputation.

ಈ ಉದಾಹರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಂಶವಿದೆ. ಚಿಪ್ಪಿನತ್ತ ಬಾಗುವವನಿಗೆ ಬೇಕಾಗಿರುವುದು ನಿಜವಾದ ಬೆಳ್ಳಿಯೇ, ಬಾಯಾರಿದ ಜಿಂಕೆಯ ದಾಹವೂ ನಿಜವೇ. ತಪ್ಪಾಗಿರುವುದು ಬಯಕೆ ಹೋಗಿ ನಿಲ್ಲುವ ವಸ್ತು. ಹಾಗೆಯೇ ಬೇರೆಡೆ ಭಜಿಸುವವನ ಹುಡುಕಾಟವೂ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾದದ್ದೇ ಎಂದು ಕವಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಓದಬಹುದು. ‘ಜಡಜನ’ ಎಂದರೆ ಗಮನಿಸದವನು, ದುಷ್ಟನಲ್ಲ. ಮೊದಲ ಸಾಲಿನ ಕೊನೆಯ ‘ಮಣಿ’ ಮತ್ತು ಎರಡನೆಯ ಸಾಲಿನ ಆರಂಭದ ‘ರ್ಜಲೇ’ ಸಂಧಿಯಿಂದ ಕೂಡಿವೆ: ಮಣಿಃ ಜಲೇ. ಛಂದಸ್ಸು ಶಿಖರಿಣೀ.

There is a fine point in these examples. The one who bends towards the shell really does want silver, and the thirst of the deer is real. What is mistaken is the object on which the longing settles. The verse can be read as granting that the seeker who worships elsewhere is also sincere. ‘Jadajana’ means one who does not notice, not one who is wicked. ‘Mani’ at the end of the first line and ‘rjale’ at the start of the second are joined by sandhi: manih jale. The metre is shikharini.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಬೇಸಿಗೆಯ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಬಸ್ಸಿನ ಕಿಟಕಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ, ಮುಂದಿನ ಡಾಂಬರು ರಸ್ತೆಯ ಮೇಲೆ ನೀರು ನಿಂತಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಹತ್ತಿರ ಹೋದಂತೆ ಅದು ಇನ್ನೂ ಮುಂದೆ ಸರಿಯುತ್ತದೆ.

On a summer afternoon, looking out of a bus window, we see what looks like water lying on the tarmac ahead. As we draw near, it moves further on.

ನಮ್ಮ ಹಲವು ಬಯಕೆಗಳೂ ಹೀಗೆಯೇ: ಬೇಕಾಗಿರುವುದು ನೆಮ್ಮದಿ, ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದು ಅದರಂತೆ ತೋರುವ ಇನ್ನೊಂದನ್ನು. ಬಯಕೆಯನ್ನು ತೆಗಳುವ ಬದಲು, ಅದು ನಿಜವಾಗಿ ಏನನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಗುರುತಿಸುವುದು ಹೆಚ್ಚು ಫಲಕಾರಿ.

Many of our longings are like this: what we want is peace, and what we chase is something that looks like it. Rather than condemning the longing, it helps more to notice, slowly, what it is really looking for.