ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 9 ಅರ್ಥ: ಗಭೀರೇ ಕಾಸಾರೇ

ಪೂಜೆಗೆ ಹೂವು ತರುವುದು ಸುಲಭದ ಕೆಲಸವಲ್ಲ ಎಂಬ ವಾಸ್ತವದ ಚಿತ್ರದಿಂದ ಶ್ಲೋಕ ಶುರುವಾಗುತ್ತದೆ. ತಾವರೆಗಾಗಿ ಆಳದ ಕೊಳಕ್ಕೆ ಇಳಿಯಬೇಕು, ಅಪರೂಪದ ಹೂವಿಗಾಗಿ ಕಾಡು ಬೆಟ್ಟ ಸುತ್ತಬೇಕು. ಕವಿ ಈ ಶ್ರಮವನ್ನು ಹೀಯಾಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹತ್ತಿರದ, ಅಪಾಯವಿಲ್ಲದ ಅರ್ಪಣೆಯೊಂದು ಇದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ವಿಶತಿ’ (ಹೊಗುತ್ತಾನೆ) ಕೊಳಕ್ಕೂ ಕಾಡಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ, ‘ಭ್ರಮತಿ’ (ಅಲೆಯುತ್ತಾನೆ) ಬೆಟ್ಟಕ್ಕೆ.

The verse opens with a realistic picture: fetching flowers for worship is no easy task. For a lotus one must go down into a deep pond, and for a rare flower one must roam forest and hill. The poet does not mock this labour. But he shows that there is an offering nearer at hand, and free of danger. ‘Vishati’, enters, governs both the lake and the forest, and ‘bhramati’, wanders, the mountain.

ಪದಗಳ ಸೊಗಸನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ‘ಸರಸಿಜ’ ಎಂದರೆ ಸರಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ (ಕೊಳದಲ್ಲಿ) ಹುಟ್ಟಿದ್ದು, ಅಂದರೆ ಕಮಲ. ಮೊದಲ ಸಾಲಿನ ‘ಕಾಸಾರ’ವೂ ಕೊಳವೇ. ಕೊಳದಲ್ಲಿ ಹುಡುಕುತ್ತಿರುವ ಕಮಲ ಹೃದಯದಲ್ಲೇ ಇದೆ ಎಂಬ ಮೆಲ್ಲನೆಯ ವ್ಯಂಗ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಕೇಳುತ್ತದೆ. ಹೃದಯವನ್ನು ಕಮಲಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸುವುದು ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯ ಕಲ್ಪನೆ. ಛಾಂದೋಗ್ಯ ಉಪನಿಷತ್ತು ದೇಹದೊಳಗಿನ ‘ದಹರ ಪುಂಡರೀಕ’ದ (ಸಣ್ಣ ಕಮಲದಂತಹ ಹೃದಯಸ್ಥಾನದ) ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ.

Notice the play of words. ‘Sarasija’ means born in a pond, that is, a lotus, and the ‘kasara’ of the first line is also a pond. There is a gentle irony: the lotus he searches for in the lake is already in his heart. Likening the heart to a lotus is as old as the Upanishads. The Chandogya Upanishad speaks of the ‘dahara pundarika’, the small lotus-like dwelling of the heart within the body.

‘ಏಕಮ್’ (ಒಂದೇ) ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳು ಹೊಂದುತ್ತವೆ: ಅರ್ಪಿಸಲು ಬೇಕಾಗಿರುವುದು ಒಂದೇ ಹೂವು, ಮತ್ತು ಅದು ಹಲವು ಕಡೆ ಹರಿದುಹೋಗದ, ಒಂದೆಡೆ ನಿಂತ ಮನಸ್ಸು. ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಜಡಜನ’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಜಡಮತಿ’ಯಾಗಿ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ತಪ್ಪು ವಸ್ತುವನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಇಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾದ ದೇವರಿಗೆ ದೂರದ ಹೂವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ‘ಸುಖೇನಾವಸ್ಥಾತುಮ್’ (ಸುಖವಾಗಿ ನೆಲೆನಿಲ್ಲಲು) ಎಂಬಲ್ಲಿ ಅಲೆದಾಟಕ್ಕೆ ಎದುರಾದ ಸ್ಥಿರತೆಯ ಭಾವವಿದೆ. ಛಂದಸ್ಸು ಶಿಖರಿಣೀ.

‘Ekam’, single, carries two senses: only one flower is needed, and it is the mind gathered in one place rather than scattered in many directions. The ‘jadajana’ of the previous verse returns here as ‘jadamati’. There he worshipped the wrong object. Here he seeks far-off flowers for the right God. ‘Sukhenavasthatum’, to abide at ease, sets stillness against all that wandering. The metre is shikharini.

ಇದು ಹೊರಗಿನ ಪೂಜೆಯ ನಿಷೇಧ ಎಂದು ಓದಬೇಕಿಲ್ಲ. ಶಂಕರರ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಹೊರಗಿನ ಪೂಜೆಯೂ ಮಾನಸ ಪೂಜೆಯೂ (ಮನಸ್ಸಿನೊಳಗೇ ಮಾಡುವ ಪೂಜೆ) ಎರಡೂ ಗೌರವದ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿವೆ. ಅದಲ್ಲದೆ ‘ಶಿವಮಾನಸಪೂಜಾ’ ಎಂಬ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಶಂಕರರದೆಂದು ಪರಂಪರೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಹೂವಿನ ಹಿಂದೆ ಇರುವ ಮನಸ್ಸೇ ಮುಖ್ಯ ಅರ್ಪಣೆ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿನ ಒತ್ತು.

The verse need not be read as forbidding outward worship. In Shankara’s tradition both outer worship and manasa puja, worship performed within the mind, are honoured, and tradition ascribes to Shankara a hymn called Shiva Manasa Puja. The stress here is that the mind behind the flower is the real offering.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಕಚೇರಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಡತಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕಪಾಟುಗಳನ್ನೂ ತೆರೆದು ಹುಡುಕಿ, ಕೊನೆಗೆ ಅದು ನಮ್ಮದೇ ಮೇಜಿನ ಮೇಲೆ ಸಿಗುವುದುಂಟು. ಹುಡುಕಿದ ಶ್ರಮ ನಿಜ, ಆದರೆ ಕಡತ ಇದ್ದದ್ದು ಕೈಗೆಟಕುವಷ್ಟು ಹತ್ತಿರ.

In an office we sometimes open every cupboard looking for a file, only to find it on our own desk. The effort of searching was real, but the file was within arm’s reach.

ನೆಮ್ಮದಿಗಾಗಿ ನಾವು ಮಾಡುವ ಓಡಾಟವೂ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹೀಗೆಯೇ. ದೂರದ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಗೆ ಅವುಗಳದ್ದೇ ಬೆಲೆ ಇದೆ. ಆದರೆ ದಿನದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಕ್ಷಣ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ನಿಲ್ಲಿಸುವುದು ಅವುಗಳಿಗಿಂತ ಮೊದಲೇ ಕೈಗೆ ಸಿಗುವ ಅರ್ಪಣೆ.

Our running about in search of peace is sometimes like that. Distant efforts have their own worth. But stilling the mind for a few moments in the day is an offering that lies within reach before any of them.