ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 6 ಅರ್ಥ: ಘಟೋ ವಾ ಮೃತ್ಪಿಂಡೋ

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬರುವ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕವಿ ಸುಮ್ಮನೆ ಆರಿಸಿಲ್ಲ. ಇವು ನ್ಯಾಯ (ತರ್ಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣಗಳ ಶಾಸ್ತ್ರ) ಹಾಗೂ ವೈಶೇಷಿಕ (ಜಗತ್ತಿನ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ವಿಂಗಡಿಸುವ ದರ್ಶನ) ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಪಾಠಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುವ ಉದಾಹರಣೆಗಳು. ಮಣ್ಣಿನ ಮುದ್ದೆ ಮತ್ತು ಮಡಕೆ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಮಣ್ಣು ಉಪಾದಾನ ಕಾರಣ (ವಸ್ತು ಯಾವುದರಿಂದ ತಯಾರಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಮೂಲದ್ರವ್ಯ), ಮಡಕೆ ಅದರ ಕಾರ್ಯ. ನೂಲು ಮತ್ತು ಬಟ್ಟೆ ಭಾಗ ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣದ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಎತ್ತುತ್ತವೆ: ಬಟ್ಟೆ ಎಂದರೆ ನೂಲುಗಳ ರಾಶಿಯೇ, ಅಥವಾ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಹೊಸ ವಸ್ತುವೇ? ನ್ಯಾಯ ವೈಶೇಷಿಕರು ಎರಡನೆಯದನ್ನು ಒಪ್ಪುತ್ತಾರೆ. ಭಾಗ ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣದ ನಡುವಿನ ಈ ಬೇರ್ಪಡಿಸಲಾಗದ ನಂಟಿಗೆ ಅವರು ಸಮವಾಯ ಎಂದು ಹೆಸರಿಡುತ್ತಾರೆ.

The objects in this verse are not chosen at random. They are the examples that come up again and again in the teaching of Nyaya (the school of logic and valid knowledge) and Vaisheshika (the school that classifies the constituents of the world). The lump of clay and the pot illustrate cause and effect: clay is the material cause, the stuff a thing is made of, and the pot is its effect. Thread and cloth raise the question of parts and whole: is a cloth merely a heap of threads, or a new thing that resides in them? Nyaya and Vaisheshika hold the second view, and they call this inseparable relation of whole to parts samavaya, inherence.

ಅಣು ಎಂದರೆ ವೈಶೇಷಿಕರ ಪರಮಾಣು: ಇನ್ನು ವಿಭಜಿಸಲಾಗದ, ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದ ಅತಿ ಸಣ್ಣ ಕಣ. ಇಂಥ ಕಣಗಳು ಕೂಡಿ ಜಗತ್ತಿನ ವಸ್ತುಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಅವರ ನಿಲುವು. ಹೊಗೆ, ಬೆಂಕಿ, ಬೆಟ್ಟ ಅನುಮಾನದ (ಕಂಡದ್ದರಿಂದ ಕಾಣದ್ದನ್ನು ತರ್ಕಬದ್ಧವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದರ) ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಉದಾಹರಣೆ: ‘ಈ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ ಇದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಹೊಗೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಹೊಗೆ ಇರುವಲ್ಲೆಲ್ಲ ಬೆಂಕಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಅಡುಗೆಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ.’ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದ್ದನ್ನು ಕಾಣುವುದರ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯಬಹುದು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಭಾರತೀಯ ಚಿಂತನೆ ಕೊಟ್ಟ ಎಚ್ಚರದ ಉತ್ತರ ಇದು. ಈ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಶಿಸ್ತು ನಂತರದ ಎಲ್ಲ ದರ್ಶನಗಳ ವಾದಕ್ರಮವನ್ನು ರೂಪಿಸಿತು.

The atom is the paramanu of Vaisheshika: the smallest particle, invisible and indivisible, from whose combinations the things of the world are built. Smoke, fire and the mountain make up the famous example of anumana, inference, knowing the unseen from the seen: ‘There is fire on this mountain, because there is smoke. Wherever there is smoke there is fire, as in a kitchen.’ It is a careful answer from Indian thought to the question of how we may rightly know what we cannot see. The discipline of these schools shaped the method of argument in every later school.

ಆದ್ದರಿಂದ ಶ್ಲೋಕ ತರ್ಕವನ್ನೇ ತೆಗಳುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಅರ್ಥೈಸುವುದು ಸರಿಯಾಗದು. ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು ತಮ್ಮ ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯ ವೈಶೇಷಿಕರೊಂದಿಗೆ ತರ್ಕದ ಭಾಷೆಯಲ್ಲೇ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ಮಡಕೆಯ ಉದಾಹರಣೆ ಛಾಂದೋಗ್ಯ ಉಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ತರ್ಕಕ್ಕೆ ಅಂತಿಮ ನೆಲೆ ಇಲ್ಲ, ಒಬ್ಬರ ತರ್ಕವನ್ನು ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ಮುರಿಯಬಲ್ಲರು ಎಂಬುದು ವೇದಾಂತದ ನಿಲುವು (‘ತರ್ಕಾಪ್ರತಿಷ್ಠಾನಾತ್’, ತರ್ಕಕ್ಕೆ ಸ್ಥಿರ ನೆಲೆ ಇಲ್ಲದ್ದರಿಂದ, ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರ 2.1.11). ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಆಕ್ಷೇಪಿಸುವುದು ಗೆಲ್ಲುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನಡೆಯುವ, ಸಾವಿನ ಎದುರು ನಿಲ್ಲದ ಒಣ ವಾದವನ್ನು.

So it would be wrong to read the verse as a rejection of reasoning itself. In his commentary on the Brahma Sutras, Shankara argues at length with Nyaya and Vaisheshika in the language of logic. The example of clay and pot is found in the Chandogya Upanishad itself. What Vedanta holds is that reasoning alone has no final footing, since one person’s argument can be overturned by another’s (‘tarkapratishthanat’, because reasoning has no firm ground, Brahma Sutra 2.1.11). What the poet objects to here is dry argument pursued for victory, which has nothing to offer in the face of death.

‘ಘೋರಶಮನ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಶಮನ ಎಂಬುದು ಯಮನ ಒಂದು ಹೆಸರು, ಅಮರಕೋಶದಲ್ಲಿ ಯಮನ ಹೆಸರುಗಳ ನಡುವೆ ಇದು ಇದೆ. ಕವಿ ವಾದಿಯನ್ನು ‘ಸುಧೀಃ’ (ಬುದ್ಧಿವಂತನೇ) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ತುಸು ಹಾಸ್ಯವನ್ನು ಕೆಲವರು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಇದನ್ನು ಗೌರವದ ಕರೆಯಾಗಿಯೂ ಓದಬಹುದು: ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ದೊಡ್ಡದು, ಅದನ್ನು ಸರಿಯಾದ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿಸು. ಶಂಕರರದೆಂದು ಪರಂಪರೆ ಹೇಳುವ ‘ಭಜ ಗೋವಿಂದಮ್’ ಸ್ತೋತ್ರದಲ್ಲೂ ಇದೇ ಭಾವವಿದೆ: ಸಾವು ಬಂದಾಗ ವ್ಯಾಕರಣದ ಸೂತ್ರಗಳು ಕಾಪಾಡವು. ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕವಿ ತಾನು ಯಾವ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲೂ ಚತುರನಲ್ಲ ಎಂದಿದ್ದರು. ಇಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ಒಂದರಿಂದಲೇ ಬಿಡುಗಡೆ ಇಲ್ಲ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಛಂದಸ್ಸು ಶಿಖರಿಣೀ (ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿಗೆ ಹದಿನೇಳು ಅಕ್ಷರಗಳ ವೃತ್ತ).

In ‘ghorashamana’, Shamana is a name of Yama, the god of death, listed among his names in the Amarakosha. The poet calls the debater ‘sudhih’, wise one. Some hear a touch of irony in this, but it can equally be read as respectful: your intellect is fine, so turn it the right way. The same thought appears in Bhaja Govindam, which tradition ascribes to Shankara: when death arrives, the rules of grammar will not save you. In the previous verse the poet said he was skilled in no branch of learning. Here he says that learning by itself does not set one free. The metre is shikharini, seventeen syllables to the line.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಫೋನ್ ಪರದೆಯ ಮೇಲೆ ನಡೆಯುವ ವಾದಗಳು ಹಲವೊಮ್ಮೆ ಹೀಗೆಯೇ ಸಾಗುತ್ತವೆ. ಒಂದು ಮಾತಿಗೆ ಇನ್ನೊಂದು, ಅದಕ್ಕೆ ಮತ್ತೊಂದು. ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದರೂ ಯಾರ ಮನಸ್ಸೂ ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ದಣಿವು ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

Arguments on a phone screen often go this way. One reply, then another, then another. The night passes, nobody’s mind has changed, and only the tiredness remains.

ಯೋಚಿಸುವುದನ್ನು ಬಿಡಿ ಎಂದು ಶ್ಲೋಕ ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ. ಈ ವಾದ ನಮ್ಮನ್ನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಿದೆ, ಇದರಿಂದ ನಮಗೆ ನಿಜವಾಗಿ ಬೇಕಾದದ್ದು ಸಿಗುತ್ತದೆಯೇ ಎಂದು ಒಮ್ಮೆ ನಿಂತು ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಅದು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ.

The verse does not ask us to stop thinking. It reminds us to pause once and ask where this argument is taking us, and whether it brings us what we really need.