ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 3 ಅರ್ಥ: ತ್ರಯೀವೇದ್ಯಂ ಹೃದ್ಯಂ

ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆನಂದದ ಅಲೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಕೆರೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಲಿ ಎಂದು ಕವಿ ಹಾರೈಸಿದ. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಯಾರನ್ನು ಭಜಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇಡೀ ಶ್ಲೋಕ ದ್ವಿತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿಯ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಸಾಲು. ಕ್ರಿಯಾಪದ ‘ಭಜೇ’ (ಭಜಿಸುತ್ತೇನೆ) ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಬರುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಶ್ಲೋಕ ಹೇಳುವವರು ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಶಿವನ ರೂಪವನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.

In the previous verse the poet prayed that the wave of bliss might settle in the lake of his mind. Here he says whom he worships in that heart. The whole verse is a string of epithets in the accusative, and the verb bhaje (I worship) comes only at the very end. So whoever recites it builds up Shiva’s form in the mind one feature at a time until the last word.

ಕೆಲವು ವಿಶೇಷಣಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಇದು. ‘ತ್ರಯೀ’ ಎಂದರೆ ಋಕ್, ಯಜುಸ್, ಸಾಮ ಎಂಬ ಮೂರು ವೇದಗಳು. ‘ತ್ರಿಪುರಹರ’ ಎಂಬುದು ಮೂರು ಹಾರುವ ನಗರಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಸುಟ್ಟ ಕಥೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಮೂರು ನಗರಗಳನ್ನು ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಕಾರಣ ಎಂಬ ಮೂರು ದೇಹಗಳು ಎಂದು ಹಲವರು ಅರ್ಥೈಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಮೃಗಧರ’ ಎಂದರೆ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದವನು. ಶಿವನ ಮೂರ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆ, ಇನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಿ ಕಾಣುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ.

Some of the epithets need background. Trayi means the three Vedas, Rig, Yajus and Saman. Tripurahara recalls the story of the three flying cities that Shiva burnt with a single arrow. Many read those three cities as the three bodies, gross, subtle and causal. Mrigadhara means one who holds a deer, and images of Shiva commonly show a deer in one hand and an axe in another.

‘ಪಶುಪತಿ’ ಶೈವ ದರ್ಶನದ ಮುಖ್ಯ ಪದ. ಪಾಶ ಅಂದರೆ ಬಂಧನದಲ್ಲಿರುವ ಜೀವಿ ಪಶು. ಅದರ ಒಡೆಯ ಪತಿ. ಈ ಪದ ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ‘ಸಾಂಬ’ ಎಂಬುದು ‘ಸ ಅಂಬಾ’ ಎಂದು ಬಿಡಿಯುತ್ತದೆ: ಅಂಬೆಯೊಡನಿರುವವನು. ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದ ಜೋಡಿ ವಂದನೆ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಪದದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ.

Pashupati is a key word of Shaiva thought. The pashu is the soul held in pasha, bondage, and the pati is its lord. The word returns in the fifth verse. Samba splits as sa amba: he who is with Amba, the Mother. The paired salutation of the first verse echoes here in a single word.

‘ಅತಿವಿಡಂಬ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಹಲವರು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ‘ವಿಡಂಬ’ ಎಂದರೆ ಅನುಕರಣೆ, ವೇಷ. ಮೊದಲ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಶಿವ ಯಾವ ಅನುಕರಣೆಗೂ ಹೋಲಿಕೆಗೂ ನಿಲುಕದವನು. ಇನ್ನೊಂದು ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಲೋಕದ ಹಲವು ವೇಷಗಳನ್ನು ಲೀಲೆಯಾಗಿ ತೊಡುವವನು, ಭಿಕ್ಷುಕನಂತೆ, ಬೇಡನಂತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವನು. ನಾವು ಮೊದಲ ಅರ್ಥವನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ. ಶ್ಲೋಕದ ನಾದವೂ ಗಮನಾರ್ಹ: ವೇದ್ಯಂ, ಹೃದ್ಯಂ, ಆದ್ಯಂ. ಉದಾರಂ, ಹಾರಂ. ಆಲಂಬಂ, ಸಾಂಬಂ, ವಿಡಂಬಂ. ಛಂದಸ್ಸು ಶಿಖರಿಣೀ.

Atividamba is read in two ways. Viḍamba means imitation or a guise. In the first sense Shiva is beyond all imitation and comparison. In the second, he playfully puts on the many guises of the world, appearing as a beggar or a hunter. We have given the first as the main sense. The sound of the verse is worth noticing too: vedyam, hridyam, adyam, then udaram, haram, then alambam, sambam, vidambam. The metre is shikharini.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಗೋಡೆಯ ಮೇಲಿನ ಹಳೆಯ ಕುಟುಂಬದ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನೋಡುವಾಗ ನಾವು ಒಂದೊಂದು ಮುಖವನ್ನೂ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಗುರುತಿಸುತ್ತೇವೆ. ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರ ನೆನಪೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮರಳುತ್ತದೆ.

Looking at an old family photograph on the wall, we pick out each face slowly, and each memory returns in its own way.

ಈ ಶ್ಲೋಕವೂ ಹಾಗೆಯೇ ಒಂದೊಂದು ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನೆನೆಯುವುದು ಎಂದರೆ ಅವರ ವಿವರಗಳಿಗೆ ಗಮನ ಕೊಡುವುದು. ಗಮನವೇ ಗೌರವದ ಮೊದಲ ರೂಪ.

This verse too names one feature after another, slowly. To remember someone with love is to attend to their details. Attention is the first form of respect.