ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 10 ಅರ್ಥ: ನರತ್ವಂ ದೇವತ್ವಂ

ಶ್ಲೋಕ ಜೀವಿಗಳ ಪಟ್ಟಿಯೊಂದನ್ನು ಬೇಕೆಂದೇ ಬೆರೆಸಿ ಇಡುತ್ತದೆ: ದೇವತೆಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಸೊಳ್ಳೆ, ಮನುಷ್ಯನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಹುಳು. ಮೇಲು ಕೀಳು ಎಂದು ನಾವು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಏಣಿಯನ್ನು ಕವಿ ಹೀಗೆ ಕದಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರಿಗೆ ಮುಖ್ಯವಾಗುವುದು ಆ ದೇಹದೊಳಗಿನ ಹೃದಯ ಎಲ್ಲಿ ರಮಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು. ಕೊನೆಯ ‘ಕಿಂ ತೇನ ವಪುಷಾ’ (ಆ ದೇಹದಿಂದ ಏನಾಗಬೇಕು?) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ತನ್ನೊಳಗೇ ಹೊತ್ತಿದೆ.

The verse mixes its list of creatures on purpose: the mosquito beside the god, the worm beside the human. In this way the poet unsettles the ladder of high and low that we imagine. What matters to him is where the heart inside that body finds its delight. The closing question, ‘kim tena vapusha’, what of that body, carries its own answer.

‘ಪರಮಾನಂದಲಹರೀ’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಈ ಕೃತಿಯ ಹೆಸರೇ ಅಡಗಿದೆ. ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಎಂದರೆ ಶಿವನಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಆನಂದದ ಅಲೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಹೃದಯವನ್ನು ಆ ಅಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಡುವ ಜೀವಿಯಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾರೆ (‘ವಿಹಾರ’ ಎಂದರೆ ಆಟ, ಸಂಚಾರ). ‘ವಿಹಾರಾಸಕ್ತ’ ಎಂದರೆ ಆ ಆಟದಲ್ಲಿ ಅಂಟಿಕೊಂಡದ್ದು. ಬೇರೆಡೆ ಬಂಧನವೆನಿಸುವ ‘ಆಸಕ್ತಿ’ ಇಲ್ಲಿ ಮೆಚ್ಚುಗೆಯ ಪದವಾಗುತ್ತದೆ. ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಶಿವಕಥೆಯ ನದಿಯ ಚಿತ್ರಕ್ಕೂ ಇದು ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

The word ‘paramanandalahari’ holds the very title of the work. Shivananda Lahari means the wave of bliss that comes from Shiva. Here the poet pictures the heart as a creature at play in those waves (‘vihara’ means play, roaming about). ‘Viharasakta’ means attached to that play: ‘asakti’, attachment, which elsewhere means bondage, becomes a word of praise here. The image also fits the river of Shiva’s stories in the second verse.

‘ಪಶುತ್ವ’ ಎಂಬ ಪದ ಶೈವ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲವರಿಗೆ ಇನ್ನೊಂದು ಅರ್ಥವನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಶೈವ ಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿ ಪಶು ಎಂದರೆ ಪಾಶದಿಂದ (ಬಂಧನದಿಂದ) ಕಟ್ಟಿಬಿದ್ದ ಜೀವ, ಪತಿ ಎಂದರೆ ಅವನ ಒಡೆಯನಾದ ಶಿವ. ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕವಿ ‘ಪಶುಂ ಮಾಮ್’ (ಪಶುವಾದ ನನ್ನನ್ನು) ಎಂದು ತಮ್ಮನ್ನೇ ಕರೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಹೃದಯ ಶಿವನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದರೆ ಆ ಪಶುತ್ವವೂ ಭಯದ ವಿಷಯವಲ್ಲ ಎಂಬ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ.

For Shaiva readers the word ‘pashutva’ carries a second sense. In Shaiva doctrine the pashu is the soul bound by the pasha, the noose of bondage, and the pati, its master, is Shiva. In the fifth verse the poet called himself ‘pashum mam’, me, a pashu. Some readers hear in this verse the suggestion that if the heart rests in Shiva, even that bound state holds no terror.

ಇದೊಂದು ಭಕ್ತಿಯ ಉತ್ಕಟ ಹೇಳಿಕೆ. ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಪುನರ್ಜನ್ಮದ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಇದು ಅಲ್ಲಗಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಾಣಿಜನ್ಮವನ್ನು ಬಯಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಸ್ಮರಣೆ ಉಳಿದರೆ ಉಳಿದುದರ ಚಿಂತೆ ಬೇಕಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಇದರ ಭಾವ. ಕುಲಶೇಖರ ಆಳ್ವಾರರ ‘ಮುಕುಂದಮಾಲಾ’ದಲ್ಲೂ ಸ್ವರ್ಗವಾಗಲಿ, ಭೂಮಿಯಾಗಲಿ, ನರಕವಾಗಲಿ, ನಿನ್ನ ಪಾದಗಳ ನೆನಪು ಇರಲಿ ಎಂಬ ಇದೇ ಬಗೆಯ ಬೇಡಿಕೆ ಇದೆ. ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕ ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ಆಶ್ರಮಗಳಿಗೆ (ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿ, ಗೃಹಸ್ಥ, ಸಂನ್ಯಾಸಿ ಮುಂತಾದ ಜೀವನದ ಹಂತಗಳಿಗೆ) ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ಛಂದಸ್ಸು ಶಿಖರಿಣೀ.

This is an ardent statement of devotion. It does not deny the doctrine of karma and rebirth, nor does it wish for an animal birth. Its feeling is that if remembrance remains, nothing else need worry us. Kulashekhara Alvar’s Mukundamala makes a similar prayer: whether in heaven, on earth or in hell, let me remember your feet. The next verse extends the same thought to the ashramas, the stages of life such as student, householder and renunciant. The metre is shikharini.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಆಸ್ಪತ್ರೆಯ ಹಜಾರದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಾಗ ದೇಹಗಳ ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯೂ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ: ಗಾಲಿಕುರ್ಚಿಯಲ್ಲಿ, ಊರುಗೋಲಿನ ಜೊತೆ, ತಾಯಿಯ ತೋಳಿನಲ್ಲಿ. ಅಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಗಮನ ಸೆಳೆಯುವುದು ದೇಹದ ಆಕಾರಕ್ಕಿಂತ ಮುಖದಲ್ಲಿರುವ ಬೆಳಕು.

Sitting in a hospital corridor, we see bodies of every kind: in wheelchairs, on crutches, in a mother’s arms. What draws the eye there is less the shape of a body than the light in a face.

ದೇಹವನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದು ಇದರ ಅರ್ಥವಲ್ಲ, ಅದನ್ನು ಜೋಪಾನವಾಗಿ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವುದೂ ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ. ಆದರೆ ಒಬ್ಬರ ಬೆಲೆಯನ್ನು ಅವರ ದೇಹದ ರೂಪ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳಿಂದಲೇ ಅಳೆಯುವ ನಮ್ಮ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕ ಮೆಲ್ಲಗೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತದೆ.

This does not mean neglecting the body: caring for it well is also our duty. But the verse quietly questions our habit of measuring a person’s worth by the form and abilities of their body.