ಮೋಕ್ಷದಾ ಏಕಾದಶಿ ಮಾರ್ಗಶಿರ ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷದ ಏಕಾದಶಿ. ಮೋಕ್ಷ ಮತ್ತು ದಾ ಸೇರಿ ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಕೊಡುವವಳು ಎಂಬ ಅರ್ಥ. ಇದಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಕಥೆಯೂ ಆಚರಣೆಯ ರೀತಿಯೂ ಆ ಹೆಸರನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತವೆ.
ಗೀತಾ ಜಯಂತಿ
ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಭಗವದ್ಗೀತೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು ಈ ತಿಥಿಯಂದು ಎಂಬುದು ಸಂಪ್ರದಾಯ; ಗೀತಾ ಜಯಂತಿ ಇದೇ ದಿನ. ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಗೀತಾ ಪಾರಾಯಣ, ಅನೇಕ ಕಡೆ ಒಂದೇ ಕುಳಿತಿನಲ್ಲಿ ಪೂರ್ತಿ ಓದುವುದು; ಮಠಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ದೇವಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಗೀತಾ ಧ್ಯಾನ ಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಔಪಚಾರಿಕ ಪಾರಾಯಣ. ಈ ದಿನ ಉಪವಾಸದಷ್ಟೇ ಮುಖ್ಯವಾದದ್ದು ಈ ಓದು. ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಲೇಖನವಿದೆ: ಗೀತಾ ಜಯಂತಿ.
ವೈಕುಂಠ ಏಕಾದಶಿ
ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣದ ವೈಷ್ಣವ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ, ಸೂರ್ಯ ಧನುರ್ ರಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವಾಗ ಬರುವ ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷದ ಏಕಾದಶಿಯನ್ನು ವೈಕುಂಠ ಏಕಾದಶಿ ಎಂದು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅಂದು ವೈಕುಂಠ ದ್ವಾರ ತೆರೆಯುತ್ತದೆ. ಆ ಲೆಕ್ಕ ಸೌರ, ಏಕಾದಶಿ ಚಾಂದ್ರ; ಹಾಗಾಗಿ ಆ ದಿನ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮೋಕ್ಷದಾ ಏಕಾದಶಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಅಲ್ಲ; ಕೆಲವು ವರ್ಷ ಅದು ಮುಂದಿನ ಮಾಸದ ಶುಕ್ಲ ಏಕಾದಶಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಎರಡು ಆಚರಣೆಗಳಿಗೂ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ; ಬಹುಪಾಲು ವರ್ಷ ಒಂದೇ ದಿನಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತವೆ, ಅಷ್ಟೆ.
ಮಹಾತ್ಮ್ಯ
ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಪುರಾಣ ಚಂಪಕ ನಗರದ ವೈಖಾನಸ ರಾಜನ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ತಂದೆ ನರಕದಲ್ಲಿ ಸಂಕಟ ಪಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಅವನು ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡ. ಆಸ್ಥಾನದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಈ ಏಕಾದಶಿಯ ವ್ರತ ಮಾಡಿ ಅದರ ಫಲವನ್ನು ತಂದೆಗೆ ಅರ್ಪಿಸು ಎಂದರು; ಹಾಗೆ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ತಂದೆಗೆ ಬಿಡುಗಡೆ ದೊರೆಯಿತು ಎಂದು ಕಥೆ. ಈ ಕಥೆ ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದು ಒಂದು ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು: ಉಳಿದ ಏಕಾದಶಿಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಈ ದಿನದ ವ್ರತದ ಫಲವನ್ನು ತೀರಿಕೊಂಡ ತಂದೆ ತಾಯಿಗೆ ಅಥವಾ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಅರ್ಪಣೆಯೇ ಮೋಕ್ಷದಾ ಏಕಾದಶಿಯ ವಿಶೇಷ, ಮತ್ತು ಹೆಸರಿಗೆ ಕಾರಣ.
ಉಪವಾಸದ ನಿಯಮಗಳು ಎಂದಿನಂತೆಯೇ; ಏಕಾದಶಿ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಅವು ಇವೆ.
Mokshada Ekadashi is the eleventh tithi of the bright fortnight of Margashira. The name is moksha and da, the giver of release, and both the story attached to it and the way it is kept follow from that.
Gita Jayanti
This is the tithi on which the Bhagavadgita is held to have been spoken at Kurukshetra, and Gita Jayanti falls on it. In Karnataka that means a parayana of the Gita, often the whole of it read through in one sitting, and in mathas and temples a formal recitation beginning with the Gita Dhyana verses. On this day the reading is treated as the principal work, as much as the fast is. It has its own post, Gita Jayanti.
Vaikuntha Ekadashi
In the Tamil country and in the Vaishnava temples of the south, the bright fortnight ekadashi that falls while the sun stands in Dhanus is kept as Vaikuntha Ekadashi, when the vaikuntha dwara is opened and the queue passes through it. That reckoning is solar and the ekadashi is lunar, so the day usually turns out to be Mokshada, but not always: in some years it lands on the bright fortnight ekadashi of the month following. The two observances are not tied to each other and neither takes its meaning from the other; they coincide most of the time and that is all.
The mahatmya
The Brahmanda Purana gives the story of Vaikhanasa, king of Champaka, who saw his dead father in torment in a dream. The brahmanas of his court told him to keep this ekadashi and to assign its phala to his father, which he did, and the father was released. What the story establishes is a practice: on this day, more than on the others, the merit of the fast is commonly made over to a dead parent or ancestor rather than kept for oneself. That transfer is what distinguishes Mokshada, and it is the reason the name means what it does.
The fast itself follows the common rules, which are given in the general post on ekadashi.