ಶರತ್ ಪೂರ್ಣಿಮೆ ಎಂದರೆ ಆಶ್ವಯುಜದ ಹುಣ್ಣಿಮೆ, ನವರಾತ್ರಿ ನಡೆದ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಮುಗಿಸುವ ಹುಣ್ಣಿಮೆ. ಮಳೆಗಾಲದ ನಂತರದ ಮೊದಲ ಹುಣ್ಣಿಮೆ, ಆಕಾಶ ತಿಳಿಯಾಗಿರುವ ಹೊತ್ತು. ವರ್ಷದ ಅತಿ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಚಂದ್ರ ಇದೇ ಎಂದೂ, ಈ ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ಮಾತ್ರ ಚಂದ್ರ ತನ್ನ ಹದಿನಾರೂ ಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ ಎಂದೂ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಹೇಳುತ್ತದೆ.
ಯಾವಾಗ ಬರುತ್ತದೆ
ಅನುದಿನ ಇದನ್ನು ಸೂರ್ಯೋದಯದ ತಿಥಿಯಿಂದ ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ, ಹುಣ್ಣಿಮೆಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇರುವ ನಿಯಮವೇ ಅದು. ಆದರೆ ಆಚರಣೆ ರಾತ್ರಿಯದು, ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ತಿಳಿದಿರಬೇಕು. ಪೂರ್ಣಿಮೆ ಒಂದು ದಿನಕ್ಕಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಡಿಮೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಆರಂಭವಾಗಿ ಮರುದಿನ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಮುಗಿಯಬಹುದು. ಹಾಗಾಗಿ ಸೂರ್ಯೋದಯದ ತಿಥಿ ಇರುವ ತಾರೀಖು ಯಾವಾಗಲೂ ಪೂರ್ಣ ಚಂದ್ರ ತಲೆಯ ಮೇಲಿರುವ ರಾತ್ರಿಯ ತಾರೀಖಲ್ಲ. ಜಾಗರಣೆ ಮಾಡುವವರು ತಾರೀಖನ್ನಲ್ಲ, ತಿಥಿಯ ಹೊತ್ತನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ.
ಏನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ
ಆಚರಣೆ ಸರಳ. ಹಾಲು ಅಕ್ಕಿ ಸಕ್ಕರೆ ಸೇರಿಸಿ ಮಾಡಿದ ಪಾಯಸವನ್ನು ಬಯಲಿನಲ್ಲಿ ಬೆಳದಿಂಗಳಿಗೆ ಇಟ್ಟು ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ರಾತ್ರಿ ಚಂದ್ರನ ಕಿರಣಗಳಲ್ಲಿ ಅಮೃತ ಇರುತ್ತದೆ, ಆಹಾರ ಅದನ್ನು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಹೇಳಿಕೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾರತದ ಕೆಲವೆಡೆ ಇದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಆ ಹಾಲನ್ನು ಅಸ್ತಮಾ ಇರುವವರಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ.
ಇನ್ನೊಂದು ಎಳೆ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯದು. ಈ ರಾತ್ರಿಗೆ ಕೋಜಾಗರೀ ಪೂರ್ಣಿಮೆ ಎಂದು ಹೆಸರು, ಕೋ ಜಾಗರ್ತಿ ಅಂದರೆ ಯಾರು ಎಚ್ಚರವಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಬಂದದ್ದು. ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಆ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳುತ್ತ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಎಚ್ಚರವಿದ್ದವರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾಳೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಬಂಗಾಳ, ಒಡಿಶಾ ಮತ್ತು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ದೀಪ ಹಚ್ಚಿ ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ಮಾತು, ಆಟ, ಪಗಡೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಲ ಕಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಒಡಿಶಾದಲ್ಲಿ ಇದು ಕುಮಾರ ಪೂರ್ಣಿಮೆ, ಕಾರ್ತಿಕೇಯನಿಗೆ ಸಲ್ಲುವುದು. ಬ್ರಜದಲ್ಲಿ ಇದು ರಾಸ ಪೂರ್ಣಿಮೆ, ಕೃಷ್ಣನ ರಾಸಲೀಲೆಯ ರಾತ್ರಿ, ಚಂದ್ರ ಆ ರಾತ್ರಿ ನಿಂತೇ ಬಿಟ್ಟ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ದಿನ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಜಯಂತಿಯೂ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿದೆ.
ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ
ಬಂಗಾಳ ಮತ್ತು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಇರುವಷ್ಟು ಮಹತ್ವ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ನೇರವಾಗಿ ಹೇಳುವುದೇ ಸರಿ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಮನೆಗಳು ಇದನ್ನು ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಂತೆ, ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆ ಅಥವಾ ದೀಪ ಮತ್ತು ಉಪವಾಸದಿಂದ ಆಚರಿಸುತ್ತವೆ. ಬೆಳದಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಯಸ ಇಡುವ ರೂಢಿ ಇಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ಸ್ಥಳೀಯ ಆಚರಣೆಗಿಂತ ವಲಸೆ ಮತ್ತು ಮುದ್ರಣದಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಹರಡಿದೆ. ಪೂರ್ಣಿಮೆ ನೋಡಿ.
ಮಾಸ ತಿರುಗುವ ಜಾಗ
ಈ ಹುಣ್ಣಿಮೆ ಒಂದು ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಗಡಿ, ಇನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ. ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಪೂರ್ಣಿಮಾಂತ ಪಂಚಾಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸ ಇದರ ಮರುದಿನ ಆರಂಭ, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಕಾರ್ತಿಕದ ದೀಪ ಮತ್ತು ತಿಂಗಳ ಸ್ನಾನವ್ರತ ಅಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ ಶುರು. ಕರ್ನಾಟಕದ ಅಮಾಂತ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಆಶ್ವಯುಜಕ್ಕೆ ಇನ್ನೂ ಒಂದು ಬಹುಳ ಪಕ್ಷ ಉಳಿದಿದೆ, ಕಾರ್ತಿಕ ಆರಂಭವಾಗುವುದು ದೀಪಾವಳಿಯ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯ ನಂತರ. ತಿಥಿಗಳು ಎರಡರಲ್ಲೂ ಒಂದೇ. ಮಾಸದ ಹೆಸರಷ್ಟೇ ಬೇರೆ, ಮತ್ತು ಅದರೊಂದಿಗೆ ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದ ವ್ರತ ಯಾವ ದಿನ ಆರಂಭ ಎಂಬುದೂ ಬೇರೆ.
Sharad Purnima is the full moon of Ashwina, the one that closes the fortnight Navaratri ran in. It is the first full moon after the monsoon, when the sky over most of the peninsula has cleared, and tradition holds it to be the brightest moon of the year and the only one at which the moon is said to stand in all sixteen of its parts.
When it falls
Anudina places it by the tithi running at sunrise, which is the rule for Purnima generally. The observance, though, is a night one, and that is worth knowing about. Purnima lasts a little under a day and can begin in the afternoon and end the following afternoon, so the date that carries the sunrise tithi is not always the date whose night has the full moon overhead. Households that keep the vigil watch the tithi times, not the date, and a family that sits out under a moon that is technically already Prathama has not made a mistake so much as chosen the moon over the almanac.
What is done
The characteristic observance is simple. Milk boiled with rice and sugar, kheer or payasa, is set out in a vessel under the open sky through the night and eaten at the end of it. The reason given is that the moon’s rays carry amrita on this night and the food takes it up. In parts of western India the same reasoning is applied medicinally, and the exposed milk is given to people with asthma.
The other strand is Lakshmi. The night is called Kojagari Purnima, from the question ko jagarti, who is awake. Lakshmi is said to move about asking it, and to stay where she finds someone still up. Bengal, Odisha and Maharashtra therefore keep a lit and wakeful house, with lamps at the door and a night of conversation, games or dice. Odisha keeps it as Kumara Purnima, for Kartikeya. In Braj it is Rasa Purnima, the night of Krishna’s circle dance with the gopis, in which the moon is said to have stood still. It is also observed as Valmiki Jayanti.
Karnataka
It is honest to say that this full moon is kept lightly in Karnataka compared with what Bengal and Maharashtra make of it. Most households mark it as they mark any purnima, with a Satyanarayana puja or a lamp and a fast, and the moonlight kheer is a custom that has spread here more through migration and through print than from old local practice. See Purnima.
Where the month turns
This full moon is a boundary in one reckoning and not in the other. In the purnimanta calendars of North India the month of Kartika begins the day after it, which is why the Kartika lamps and the month-long bathing vow are taken up from here in the North. In the amanta reckoning of Karnataka, Ashwina still has a dark fortnight to run and Kartika does not begin until after the new moon of Deepavali. The tithis are the same in both. Only the month label differs, and with it the date on which a vow described as lasting the month of Kartika is understood to start.