ಕೆರೆಯ ದಂಡೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತವರಿಗೆ ಗೊತ್ತು: ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಕಮಲ ಅರಳುತ್ತದೆ, ರಾತ್ರಿ ನೈದಿಲೆ ಅರಳುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಅರಳಿದಾಗ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ.
ಈ ಪದ್ಯ ಆ ಸರದಿಯನ್ನೇ ಕಲ್ಪನೆಯ ಆಟಕ್ಕೆ ಬಳಸುತ್ತದೆ. ಇದೊಂದು ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಮೂವತ್ತು ಅಕ್ಷರ. ಛಂದಸ್ಸಿನ ನಿಖರ ಹೆಸರನ್ನು ನಾವು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಲ್ಲ.
ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)
ಕ್ಷಿತಿಪ ಕಿಮಪಿ ಚಿತ್ರಂ ಜಾಗರೂಕೇಽಪಿ ಯುಷ್ಮದ್ಯಶಸಿ ಶಶಿಕದಂಬೇ ತ್ವತ್ಪ್ರತಾಪೇಽರ್ಕಬಿಂಬೇ
ನಯನಕುವಲಯಾನಿ ತ್ವದ್ದ್ವಿಷತ್ಕಾಮಿನೀನಾಮಪಿ ಚ ವದನಪದ್ಮಾನ್ಯಾಶು ಯತ್ಸಂಕುಚಂತಿ
ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)
क्षितिप किमपि चित्रं जागरूकेऽपि युष्मद्यशसि शशिकदम्बे त्वत्प्रतापेऽर्कबिम्बे
नयनकुवलयानि त्वद्द्विषत्कामिनीनामपि च वदनपद्मान्याशु यत्सङ्कुचन्ति
ಸುಭಾಷಿತ (IAST)
kṣitipa kimapi citraṃ jāgarūke’pi yuṣmadyaśasi śaśikadambe tvatpratāpe’rkabimbe
nayanakuvalayāni tvaddviṣatkāminīnāmapi ca vadanapadmānyāśu yatsaṅkucanti
ಪದಶಃ ಅರ್ಥ
- ಕ್ಷಿತಿಪ (क्षितिप, kṣitipa) = ಓ ರಾಜನೇ (O lord of the earth)
- ಕಿಮಪಿ (किमपि, kimapi) = ಏನೋ ಒಂದು (something)
- ಚಿತ್ರಂ (चित्रं, citraṃ) = ವಿಚಿತ್ರ, ಆಶ್ಚರ್ಯ (a marvel)
- ಜಾಗರೂಕೇಽಪಿ (जागरूकेऽपि, jāgarūke’pi) = ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿರುವಾಗಲೂ [ಜಾಗರೂಕೇ + ಅಪಿ] (even while awake and shining [jagaruke + api])
- ಯುಷ್ಮದ್ಯಶಸಿ (युष्मद्यशसि, yuṣmadyaśasi) = ನಿನ್ನ ಯಶಸ್ಸು ಎಂಬ (in your fame)
- ಶಶಿಕದಂಬೇ (शशिकदम्बे, śaśikadambe) = ಚಂದ್ರರ ಸಮೂಹವಾದ (that is a host of moons)
- ತ್ವತ್ಪ್ರತಾಪೇಽರ್ಕಬಿಂಬೇ (त्वत्प्रतापेऽर्कबिम्बे, tvatpratāpe’rkabimbe) = ನಿನ್ನ ಪ್ರತಾಪ ಎಂಬ ಸೂರ್ಯಬಿಂಬ [ತ್ವತ್ಪ್ರತಾಪೇ + ಅರ್ಕಬಿಂಬೇ] (in your prowess, the disc of the sun [tvat-pratape + arka-bimbe])
- ನಯನಕುವಲಯಾನಿ (नयनकुवलयानि, nayanakuvalayāni) = ಕಣ್ಣೆಂಬ ನೈದಿಲೆಗಳು (the eyes that are waterlilies)
- ತ್ವದ್ದ್ವಿಷತ್ಕಾಮಿನೀನಾಮಪಿ (त्वद्द्विषत्कामिनीनामपि, tvaddviṣatkāminīnāmapi) = ನಿನ್ನ ಶತ್ರುಗಳ ಪತ್ನಿಯರ ಕೂಡ [ತ್ವದ್ದ್ವಿಷತ್ಕಾಮಿನೀನಾಂ + ಅಪಿ] (of your enemies’ wives too [tvad-dvishat-kamininam + api])
- ಚ (च, ca) = ಮತ್ತು (and)
- ವದನಪದ್ಮಾನ್ಯಾಶು (वदनपद्मान्याशु, vadanapadmānyāśu) = ಮುಖವೆಂಬ ಕಮಲಗಳು ಬೇಗನೆ [ವದನಪದ್ಮಾನಿ + ಆಶು] (the faces that are lotuses, quickly [vadana-padmani + ashu])
- ಯತ್ಸಂಕುಚಂತಿ (यत्सङ्कुचन्ति, yatsaṅkucanti) = ಏಕೆಂದರೆ ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ [ಯತ್ + ಸಂಕುಚಂತಿ] (that they close up [yat + sankuchanti])
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)
ಓ ರಾಜನೇ, ಇದೊಂದು ವಿಚಿತ್ರ. ನಿನ್ನ ಯಶಸ್ಸೆಂಬ ಚಂದ್ರರ ಸಮೂಹ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಪ್ರತಾಪವೆಂಬ ಸೂರ್ಯಬಿಂಬ ಎರಡೂ ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿರುವಾಗಲೂ, ನಿನ್ನ ಶತ್ರುಗಳ ಪತ್ನಿಯರ ಕಣ್ಣೆಂಬ ನೈದಿಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಮುಖವೆಂಬ ಕಮಲಗಳು ಬೇಗನೆ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)
O lord of the earth, it is a marvel. While your fame, a host of moons, and your prowess, the disc of the sun, both shine awake, the waterlilies that are the eyes of your enemies’ wives and the lotuses that are their faces quickly close up together.
ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita
ಇದು ಪದ್ಯದ ಚಮತ್ಕಾರ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಕಮಲ ಅರಳಿ ನೈದಿಲೆ ಮುಚ್ಚುತ್ತದೆ, ಚಂದ್ರನಿಗೆ ನೈದಿಲೆ ಅರಳಿ ಕಮಲ ಮುಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಇಬ್ಬರೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಬೆಳಗಿದರೆ ಒಂದಲ್ಲ ಒಂದು ಇವೆರಡನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ, ಹಾಗಾಗಿ ಎರಡೂ ಮುಚ್ಚುತ್ತವೆ.
This is the verse’s trick. Usually the sun opens the lotus and shuts the waterlily, and the moon opens the waterlily and shuts the lotus. If both shine together, one or the other shuts each flower, so both stay closed.
ಕಣ್ಣನ್ನು ನೈದಿಲೆಗೂ ಮುಖವನ್ನು ಕಮಲಕ್ಕೂ ಹೋಲಿಸುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ ರೂಢಿ. ಇಲ್ಲಿ ಅವು ಮುಚ್ಚುವುದು ಶತ್ರುಪತ್ನಿಯರ ದುಃಖವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಶಶಿಕದಂಬ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಚಂದ್ರರ ಸಮೂಹ ಎಂದು ನಾವು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ, ಅದು ಸ್ವಲ್ಪ ಅಪರೂಪದ ಪ್ರಯೋಗ.
Likening eyes to waterlilies and faces to lotuses is a common habit. Their closing here shows the grief of the enemies’ wives. We have taken the word shashikadamba as a host of moons, which is a slightly unusual use.
ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 139. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.
Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 139. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.
ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today
ಇಬ್ಬರು ಶಿಕ್ಷಕರು ಒಂದೇ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯನ್ನು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಒತ್ತಾಯಿಸಿದರೆ, ಅವನು ಎರಡೂ ಕಡೆಯಿಂದ ಮುದುಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಬೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಚಿತ್ರ ನೆನಪಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ.
If two teachers press the same student in different ways, he may shrink from both sides. In teaching this picture comes to mind.
ಇದು ರಾಜನ ಹೊಗಳಿಕೆಯ ಕಲ್ಪನೆಯ ಆಟ ಮತ್ತು ಶತ್ರುಗಳ ದುಃಖ ಅದಕ್ಕೆ ಸಾಮಗ್ರಿ. ನಾವು ಇದನ್ನು ಪದಚಾತುರ್ಯವಾಗಿ ಓದುತ್ತೇವೆ, ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖವನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಂದೇಶವಾಗಿ ಅಲ್ಲ.
This is a game of fancy in praise of a king, and the enemies’ grief is its material. We read it as verbal skill, not as a message that admires the sorrow of others.
ಪಾಠದಲ್ಲಿ ತಪ್ಪೋ ಬೇರೆ ಪಾಠಾಂತರವೋ ಕಂಡಿತೇ? ನಮಗೆ ತಿಳಿಸಿ.
Noticed a mistake or a different reading? Tell us.
ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಬರೆಯಿರಿ