ಕ್ವಚಿತ್ಸರ್ಪೋಽಪಿ ಮಿತ್ರತ್ವಂ: ಹಾವೂ ಮಿತ್ರನಾಗಬಹುದು, ಖಲ ಎಂದಿಗೂ ಇಲ್ಲ

ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕಿರಿಯರು ಏನಾದರೂ ಹಠ ಹಿಡಿದರೆ ಹಿರಿಯರು ಬುದ್ಧಿ ಹೇಳಿ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಗೆ ಯಾರ ಮಾತಿಗೂ ಮಣಿಯದ ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಬ್ಬ ಉಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

ಈ ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಶ್ಲೋಕ ಅಂಥ ಮೊಂಡನನ್ನು ಹಾವಿಗಿಂತಲೂ ಒಲಿಸಲು ಕಷ್ಟ ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಮಹಾಭಾರತದ ಒಂದು ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಇಡುತ್ತದೆ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕರಣ, ದುರ್ಜನನಿಂದಾ, ಶ್ಲೋಕ 9 · Subhashitaratnabhandagara, Samanya Prakarana, In Censure of the Wicked, verse 9

ವಿಷಯ: ಒಲಿಯದ ದುರ್ಯೋಧನ · Duryodhana, who would not be won

ಛಂದಸ್ಸು: ಅನುಷ್ಟುಪ್ · Anushtubh

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ಕ್ವಚಿತ್ಸರ್ಪೋಽಪಿ ಮಿತ್ರತ್ವಮೀಯಾನ್ನೈವ ಖಲಃ ಕ್ವಚಿತ್
ನ ಶೇಷಶಾಯಿನೋಽಪ್ಯಸ್ಯ ವಶೇ ದುರ್ಯೋಧನೋ ಹರೇಃ

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

क्वचित्सर्पोऽपि मित्रत्वमीयान्नैव खलः क्वचित्
न शेषशायिनोऽप्यस्य वशे दुर्योधनो हरेः

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

kvacitsarpo’pi mitratvamīyānnaiva khalaḥ kvacit
na śeṣaśāyino’pyasya vaśe duryodhano hareḥ

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ಕ್ವಚಿತ್ಸರ್ಪೋಽಪಿ (क्वचित्सर्पोऽपि, kvacitsarpo’pi) = ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹಾವು ಕೂಡ (sometimes even a snake)
ಮಿತ್ರತ್ವಮೀಯಾನ್ನೈವ (मित्रत्वमीयान्नैव, mitratvamīyānnaiva) = ಮಿತ್ರತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದೀತು, ಆದರೆ ಎಂದಿಗೂ ಇಲ್ಲ (may attain friendship, but never)
ಖಲಃ (खलः, khalaḥ) = ಖಲನು (the wicked one)
ಕ್ವಚಿತ್ (क्वचित्, kvacit) = ಎಂದಾದರೂ, ಎಲ್ಲಿಯಾದರೂ (at any time or place)
ನ (न, na) = ಇಲ್ಲ (not)
ಶೇಷಶಾಯಿನೋಽಪ್ಯಸ್ಯ (शेषशायिनोऽप्यस्य, śeṣaśāyino’pyasya) = ಶೇಷನ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿರುವ ಈ (of this one who rests on Shesha)
ವಶೇ (वशे, vaśe) = ವಶದಲ್ಲಿ (in the control)
ದುರ್ಯೋಧನೋ (दुर्योधनो, duryodhano) = ದುರ್ಯೋಧನ (Duryodhana)
ಹರೇಃ (हरेः, hareḥ) = ಹರಿಯ (of Hari)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹಾವು ಕೂಡ ಮಿತ್ರನಾದೀತು, ಆದರೆ ಖಲನು ಎಂದಿಗೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಶೇಷನ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿರುವ ಹರಿಯ ವಶಕ್ಕೂ ದುರ್ಯೋಧನ ಬರಲಿಲ್ಲ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

Sometimes even a snake may become a friend, but a wicked man never does. Even Duryodhana did not come under the sway of Hari, who rests on Shesha.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಹರಿ ಇಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನೆಂದು ನಾವು ತಿಳಿದಿದ್ದೇವೆ. ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಕೃಷ್ಣನೂ ಒಲಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಹಾಭಾರತದ ಪ್ರಸಂಗದ ಉಲ್ಲೇಖ ಇದು ಎಂದು ಭಾವಿಸಬಹುದು.

We take Hari here to be Krishna. It can be read as a reference to the Mahabharata episode in which even Krishna could not turn Duryodhana.

ಶೇಷಶಾಯಿ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಚಮತ್ಕಾರವಿದೆ. ಶೇಷ ಒಂದು ಹಾವು, ಮತ್ತು ಹರಿ ಆ ಹಾವಿನ ಮೇಲೆಯೇ ಮಲಗುವವನು. ಹಾವಿನೊಡನೆಯೂ ಸ್ನೇಹ ಸಾಧಿಸಿದವನಿಗೆ ದುರ್ಯೋಧನನ ಸ್ನೇಹ ದಕ್ಕಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಧ್ವನಿ ಇದೆ.

The epithet shesha-shayi carries a small turn. Shesha is a serpent and Hari is the one who lies on it. There is an echo that the one who befriended even a serpent could not win Duryodhana.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 54. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Samanya Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 54. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಕೆಲವರು ಯಾವ ವಾದಕ್ಕೂ, ಯಾವ ಪ್ರೀತಿಗೂ ಮಣಿಯದಿರುವುದನ್ನು ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಕಂಡಿದ್ದೇವೆ. ಅಂಥವರನ್ನು ಬದಲಿಸುವುದು ನಮ್ಮ ಕೆಲಸ ಎಂದು ಭಾವಿಸದಿರುವುದು ಮನಶ್ಶಾಂತಿಗೆ ದಾರಿ.

We have all seen people who yield to no argument and no affection. To not think that changing them is our task is a path to peace of mind.

ಶ್ಲೋಕದ ಮಾತು ಬಹಳ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ. ನಿಜ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಜನ ಬದಲಾಗುವುದೂ ಉಂಟು, ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಒಂದು ಹಳೆಯ ಹೋಲಿಕೆ ಎಂದಷ್ಟೇ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಒಳಿತು.

The verse is very fixed in what it says. In real life people do sometimes change, so it is wise to take it as an old comparison.