ಪುರುಷ ಸೂಕ್ತಮ್

ॐ तच्छं॒-योँरावृ॑णीमहे ।
गा॒तुं-यँ॒ज्ञाय॑ । गा॒तुं-यँ॒ज्ञप॑तये ।
दैवी᳚ स्व॒स्तिर॑स्तु नः । स्व॒स्तिर्मानु॑षेभ्यः ।
ऊ॒र्ध्वं जि॑गातु भेष॒जम् ।
शं नो॑ अस्तु द्वि॒पदे᳚ । शं चतु॑ष्पदे ।
ॐ शांतिः॒ शांतिः॒ शांतिः॑ ॥

ಪುರುಷ ಸೂಕ್ತ: ಹದಿನಾರು ಮಂತ್ರಗಳು

स॒हस्र॑शीर्षा पुरु॑षः । स॒ह॒स्रा॒क्षः स॒हस्र॑पात् ।
स भूमिं॑-विँ॒श्वतो॑ वृ॒त्वा । अत्य॑तिष्ठद्दशांगु॒लम् ॥ 1 ॥
पुरु॑ष ए॒वेदग्ं सर्वं᳚ । यद्भू॒तं-यँच्च॒ भव्यं᳚ ।
उ॒तामृ॑त॒त्व स्येशा॑नः । य॒दन्ने॑नाति॒रोह॑ति ॥ 2 ॥

ए॒तावा॑नस्य महि॒मा । अतो॒ ज्यायाग्॑श्च॒ पूरु॑षः ।
पादो᳚ऽस्य॒ विश्वा॑ भू॒तानि॑ । त्रि॒पाद॑स्या॒मृतं॑ दि॒वि ॥ 3 ॥
त्रि॒पादू॒र्ध्व उदै॒त्पुरु॑षः । पादो᳚ऽस्ये॒हाऽऽभ॑वा॒त्पुनः॑ ।
ततो॒ विष्व॒ङ्व्य॑क्रामत् । सा॒श॒ना॒न॒श॒ने अ॒भि ॥ 4 ॥

तस्मा᳚द्वि॒राड॑जायत । वि॒राजो॒ अधि॒ पूरु॑षः ।
स जा॒तो अत्य॑रिच्यत । प॒श्चाद्भूमि॒मथो॑ पु॒रः ॥ 5 ॥
यत्पुरु॑षेण ह॒विषा᳚ । दे॒वा य॒ज्ञमत॑न्वत ।
व॒सं॒तो अ॑स्यासी॒दाज्यं᳚ । ग्री॒ष्म इ॒ध्मश्श॒रध्ध॒विः ॥ 6 ॥

स॒प्तास्या॑सन्परि॒धयः॑ । त्रिः स॒प्त स॒मिधः॑ कृ॒ताः ।
दे॒वा यद्य॒ज्ञं त॑न्वा॒नाः । अब॑ध्न॒न्-पुरु॑षं प॒शुम्॥ 7 ॥
तं-यँ॒ज्ञं ब॒र्॒हिषि॒ प्रौक्षन्॑ । पुरु॑षं जा॒तम॑ग्र॒तः ।
तेन॑ दे॒वा अय॑जंत । सा॒ध्या ऋष॑यश्च॒ ये॥ 8 ॥

तस्मा᳚द्य॒ज्ञाथ्स॑र्व॒हुतः॑ । संभृ॑तं पृषदा॒ज्यम् ।
प॒शूग्ग्-स्ताग्ग्-श्च॑क्रे वाय॒व्यान्॑ । आ॒र॒ण्यान्-ग्रा॒म्याश्च॒ ये ॥ 9 ॥
तस्मा᳚द्य॒ज्ञाथ्स॑र्व॒हुतः॑ । ऋचः॒ सामा॑नि जज्ञिरे ।
छंदाग्ं॑सि जज्ञिरे॒ तस्मा᳚त् । यजु॒स्तस्मा॑दजायत ॥ 10 ॥

तस्मा॒दश्वा॑ अजायंत । ये के चो॑भ॒याद॑तः ।
गावो॑ ह जज्ञिरे॒ तस्मा᳚त् । तस्मा᳚ज्जा॒ता अ॑जा॒वयः॑ ॥ 11 ॥
यत्पुरु॑षं॒-व्यँ॑दधुः । क॒ति॒था व्य॑कल्पयन्न् ।
मुखं॒ किम॑स्य॒ कौ बा॒हू । कावू॒रू पादा॑वुच्येते ॥ 12 ॥

ब्रा॒ह्म॒णो᳚ऽस्य॒ मुख॑मासीत् । बा॒हू रा॑ज॒न्यः॑ कृ॒तः ।
ऊ॒रू तद॑स्य॒ यद्वैश्यः॑ । प॒द्भ्याग्ं शू॒द्रो अ॑जायत ॥ 13 ॥
चं॒द्रमा॒ मन॑सो जा॒तः । चक्षोः॒ सूर्यो॑ अजायत ।
मुखा॒दिंद्र॑श्चा॒ग्निश्च॑ । प्रा॒णाद्वा॒युर॑जायत ॥ 14 ॥

नाभ्या॑ आसीदं॒तरि॑क्षम् । शी॒र्ष्णो द्यौः सम॑वर्तत ।
प॒द्भ्यां भूमि॒र्दिशः॒ श्रोत्रा᳚त् । तथा॑ लो॒काग्ं अ॑कल्पयन्न् ॥ 15 ॥
वेदा॒हमे॒तं पुरु॑षं म॒हांतं᳚ । आ॒दि॒त्यव॑र्णं॒ तम॑स॒स्तु पा॒रे ।
सर्वा॑णि रू॒पाणि॑ वि॒चित्य॒ धीरः॑ । नामा॑नि कृ॒त्वाऽभि॒वद॒न्॒, यदाऽऽस्ते᳚ ॥ 16 ॥

ಉತ್ತರನಾರಾಯಣ: ಮುಂದಿನ ಎಂಟು ಮಂತ್ರಗಳು

धा॒ता पु॒रस्ता॒द्यमु॑दाज॒हार॑ । श॒क्रः प्रवि॒द्वान्-प्र॒दिश॒श्चत॑स्रः ।
तमे॒वं-विँ॒द्वान॒मृत॑ इ॒ह भ॑वति । नान्यः पंथा॒ अय॑नाय विद्यते ॥ 17 ॥
य॒ज्ञेन॑ य॒ज्ञम॑यजंत दे॒वाः । तानि॒ धर्मा॑णि प्रथ॒मान्या॑सन्न् ।
ते ह॒ नाकं॑ महि॒मानः॑ सचंते । यत्र॒ पूर्वे॑ सा॒ध्यास्संति॑ दे॒वाः ॥ 18 ॥

अ॒द्भ्यः संभू॑तः पृथि॒व्यै रसा᳚च्च । वि॒श्वक॑र्मणः॒ सम॑वर्त॒ताधि॑ ।
तस्य॒ त्वष्टा॑ वि॒दध॑द्रू॒पमे॑ति । तत्पुरु॑षस्य॒ विश्व॒माजा॑न॒मग्रे᳚ ॥ 19 ॥
वेदा॒हमे॒तं पुरु॑षं म॒हांतं᳚ । आ॒दि॒त्यव॑र्णं॒ तम॑सः॒ पर॑स्तात् ।
तमे॒वं-विँ॒द्वान॒मृत॑ इ॒ह भ॑वति । नान्यः पंथा॑ विद्य॒तेऽय॑नाय ॥ 20 ॥

प्र॒जाप॑तिश्चरति॒ गर्भे॑ अं॒तः । अ॒जाय॑मानो बहु॒धा विजा॑यते ।
तस्य॒ धीराः॒ परि॑जानंति॒ योनिं᳚ । मरी॑चीनां प॒दमि॑च्छंति वे॒धसः॑ ॥ 21 ॥
यो दे॒वेभ्य॒ आत॑पति । यो दे॒वानां᳚ पु॒रोहि॑तः ।
पूर्वो॒ यो दे॒वेभ्यो॑ जा॒तः । नमो॑ रु॒चाय॒ ब्राह्म॑ये ॥ 22 ॥

रुचं॑ ब्रा॒ह्मं ज॒नयं॑तः । दे॒वा अग्रे॒ तद॑ब्रुवन्न् ।
यस्त्वै॒वं ब्रा᳚ह्म॒णो वि॒द्यात् । तस्य॑ दे॒वा अस॒न् वशे᳚ ॥ 23 ॥
ह्रीश्च॑ ते ल॒क्ष्मीश्च॒ पत्न्यौ᳚ । अ॒हो॒रा॒त्रे पा॒र्श्वे ।
नक्ष॑त्राणि रू॒पम् । अ॒श्विनौ॒ व्यात्तं᳚ ।
इ॒ष्टं म॑निषाण । अ॒मुं म॑निषाण । सर्वं॑ मनिषाण ॥ 24 ॥

ಸಮಾಪ್ತಿಯ ಶಾಂತಿ ಮಂತ್ರ

ॐ तच्छं॒-योँरावृ॑णीमहे ।
गा॒तुं-यँ॒ज्ञाय॑ । गा॒तुं-यँ॒ज्ञप॑तये ।
दैवी᳚ स्व॒स्तिर॑स्तु नः । स्व॒स्तिर्मानु॑षेभ्यः ।
ऊ॒र्ध्वं जि॑गातु भेष॒जम् ।
शं नो॑ अस्तु द्वि॒पदे᳚ । शं चतु॑ष्पदे ।
ॐ शांतिः॒ शांतिः॒ शांतिः॑ ॥

oṃ taccha̱ṃ-yo~rāvṛ́ṇīmahe |
gā̱tuṃ-ya̱~jñāyá | gā̱tuṃ-ya̱~jñapátaye |
daivī̋ sva̱stirástu naḥ | sva̱stirmānúṣebhyaḥ |
ū̱rdhvaṃ jígātu bheṣa̱jam |
śaṃ nó astu dvi̱pade̋ | śaṃ catúṣpade |
oṃ śāṃti̱ḥ śāṃti̱ḥ śāṃtíḥ ||

ಪುರುಷ ಸೂಕ್ತ: ಹದಿನಾರು ಮಂತ್ರಗಳು

sa̱hasráśīrṣā purúṣaḥ | sa̱ha̱srā̱kṣaḥ sa̱hasrápāt |
sa bhūmíṃ-vi̱~śvató vṛ̱tvā | atyátiṣṭhaddaśāṃgu̱lam || 1 ||
purúṣa e̱vedagṃ sarva̋ṃ | yadbhū̱taṃ-ya~cca̱ bhavya̋ṃ |
u̱tāmṛ́ta̱tva syeśā́naḥ | ya̱dannénāti̱roháti || 2 ||

e̱tāvā́nasya mahi̱mā | ato̱ jyāyā́gśca̱ pūrúṣaḥ |
pādő’sya̱ viśvā́ bhū̱tāní | tri̱pādásyā̱mṛtáṃ di̱vi || 3 ||
tri̱pādū̱rdhva udai̱tpurúṣaḥ | pādő’sye̱hā”bhávā̱tpunáḥ |
tato̱ viṣva̱ṅvyákrāmat | sā̱śa̱nā̱na̱śa̱ne a̱bhi || 4 ||

tasmā̋dvi̱rāḍájāyata | vi̱rājo̱ adhi̱ pūrúṣaḥ |
sa jā̱to atyáricyata | pa̱ścādbhūmi̱mathó pu̱raḥ || 5 ||
yatpurúṣeṇa ha̱viṣā̋ | de̱vā ya̱jñamatánvata |
va̱sa̱ṃto ásyāsī̱dājya̋ṃ | grī̱ṣma i̱dhmaśśa̱radhdha̱viḥ || 6 ||

sa̱ptāsyā́sanpari̱dhayáḥ | triḥ sa̱pta sa̱midháḥ kṛ̱tāḥ |
de̱vā yadya̱jñaṃ tánvā̱nāḥ | abádhna̱n-purúṣaṃ pa̱śum|| 7 ||
taṃ-ya̱~jñaṃ ba̱̱rhiṣi̱ praukṣán | purúṣaṃ jā̱tamágra̱taḥ |
tená de̱vā ayájaṃta | sā̱dhyā ṛṣáyaśca̱ ye|| 8 ||

tasmā̋dya̱jñāthsárva̱hutáḥ | saṃbhṛ́taṃ pṛṣadā̱jyam |
pa̱śūgg-stāgg-ścákre vāya̱vyā́n | ā̱ra̱ṇyān-grā̱myāśca̱ ye || 9 ||
tasmā̋dya̱jñāthsárva̱hutáḥ | ṛca̱ḥ sāmā́ni jajñire |
chaṃdā́gṃsi jajñire̱ tasmā̋t | yaju̱stasmā́dajāyata || 10 ||

tasmā̱daśvā́ ajāyaṃta | ye ke cóbha̱yādátaḥ |
gāvó ha jajñire̱ tasmā̋t | tasmā̋jjā̱tā ájā̱vayáḥ || 11 ||
yatpurúṣa̱ṃ-vyá~dadhuḥ | ka̱ti̱thā vyákalpayann |
mukha̱ṃ kimásya̱ kau bā̱hū | kāvū̱rū pādā́vucyete || 12 ||

brā̱hma̱ṇő’sya̱ mukhámāsīt | bā̱hū rā́ja̱nyáḥ kṛ̱taḥ |
ū̱rū tadásya̱ yadvaiśyáḥ | pa̱dbhyāgṃ śū̱dro ájāyata || 13 ||
ca̱ṃdramā̱ manáso jā̱taḥ | cakṣo̱ḥ sūryó ajāyata |
mukhā̱diṃdráścā̱gniścá | prā̱ṇādvā̱yurájāyata || 14 ||

nābhyā́ āsīda̱ṃtaríkṣam | śī̱rṣṇo dyauḥ samávartata |
pa̱dbhyāṃ bhūmi̱rdiśa̱ḥ śrotrā̋t | tathā́ lo̱kāgṃ ákalpayann || 15 ||
vedā̱hame̱taṃ purúṣaṃ ma̱hāṃta̋ṃ | ā̱di̱tyavárṇa̱ṃ tamása̱stu pā̱re |
sarvā́ṇi rū̱pāṇí vi̱citya̱ dhīráḥ | nāmā́ni kṛ̱tvā’bhi̱vada̱̱n, yadā”ste̋ || 16 ||

ಉತ್ತರನಾರಾಯಣ: ಮುಂದಿನ ಎಂಟು ಮಂತ್ರಗಳು

dhā̱tā pu̱rastā̱dyamúdāja̱hārá | śa̱kraḥ pravi̱dvān-pra̱diśa̱ścatásraḥ |
tame̱vaṃ-vi̱~dvāna̱mṛtá i̱ha bhávati | nānyaḥ paṃthā̱ ayánāya vidyate || 17 ||
ya̱jñená ya̱jñamáyajaṃta de̱vāḥ | tāni̱ dharmā́ṇi pratha̱mānyā́sann |
te ha̱ nākáṃ mahi̱mānáḥ sacaṃte | yatra̱ pūrvé sā̱dhyāssaṃtí de̱vāḥ || 18 ||

a̱dbhyaḥ saṃbhū́taḥ pṛthi̱vyai rasā̋cca | vi̱śvakármaṇa̱ḥ samávarta̱tādhí |
tasya̱ tvaṣṭā́ vi̱dadhádrū̱paméti | tatpurúṣasya̱ viśva̱mājā́na̱magre̋ || 19 ||
vedā̱hame̱taṃ purúṣaṃ ma̱hāṃta̋ṃ | ā̱di̱tyavárṇa̱ṃ tamása̱ḥ parástāt |
tame̱vaṃ-vi̱~dvāna̱mṛtá i̱ha bhávati | nānyaḥ paṃthā́ vidya̱te’yánāya || 20 ||

pra̱jāpátiścarati̱ garbhé a̱ṃtaḥ | a̱jāyámāno bahu̱dhā vijā́yate |
tasya̱ dhīrā̱ḥ paríjānaṃti̱ yoni̋ṃ | marī́cīnāṃ pa̱damícchaṃti ve̱dhasáḥ || 21 ||
yo de̱vebhya̱ ātápati | yo de̱vānā̋ṃ pu̱rohítaḥ |
pūrvo̱ yo de̱vebhyó jā̱taḥ | namó ru̱cāya̱ brāhmáye || 22 ||

rucáṃ brā̱hmaṃ ja̱nayáṃtaḥ | de̱vā agre̱ tadábruvann |
yastvai̱vaṃ brā̋hma̱ṇo vi̱dyāt | tasyá de̱vā asa̱n vaśe̋ || 23 ||
hrīścá te la̱kṣmīśca̱ patnyaű | a̱ho̱rā̱tre pā̱rśve |
nakṣátrāṇi rū̱pam | a̱śvinau̱ vyātta̋ṃ |
i̱ṣṭaṃ mániṣāṇa | a̱muṃ mániṣāṇa | sarváṃ maniṣāṇa || 24 ||

ಸಮಾಪ್ತಿಯ ಶಾಂತಿ ಮಂತ್ರ

oṃ taccha̱ṃ-yo~rāvṛ́ṇīmahe |
gā̱tuṃ-ya̱~jñāyá | gā̱tuṃ-ya̱~jñapátaye |
daivī̋ sva̱stirástu naḥ | sva̱stirmānúṣebhyaḥ |
ū̱rdhvaṃ jígātu bheṣa̱jam |
śaṃ nó astu dvi̱pade̋ | śaṃ catúṣpade |
oṃ śāṃti̱ḥ śāṃti̱ḥ śāṃtíḥ ||

ಪಾರಾಯಣದಲ್ಲಿ ಬಳಸುವುದು ಋಗ್ವೇದದ ಪಾಠವಲ್ಲ, ಕೃಷ್ಣ ಯಜುರ್ವೇದದ ತೈತ್ತಿರೀಯ ಆರಣ್ಯಕದ ಪಾಠ; ಸ್ವರ ಮತ್ತು ಪದವಿಭಾಗ ಸ್ವಲ್ಪ ಬೇರೆ. ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾರು ಋಕ್ಕುಗಳಿವೆ. ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುವಾಗ ಅವುಗಳ ನಂತರದ ಎಂಟು ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಉತ್ತರನಾರಾಯಣ ಎಂದು ಸೇರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇಲ್ಲಿ ಅವೂ ಇವೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲೂ ಕೊನೆಯಲ್ಲೂ ಬರುವ ತಚ್ಛಂಯೋಃ ಶಾಂತಿಮಂತ್ರ ತೈತ್ತಿರೀಯ ಪರಂಪರೆಯ ಕ್ರಮ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ಎರಡು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಓದಲಾಗಿದೆ: ಒಂದು, ಹುಟ್ಟಿನಿಂದ ಬರುವ ವರ್ಗಗಳ ಸಮರ್ಥನೆ ಎಂದು; ಇನ್ನೊಂದು, ಸಮಾಜವೆಂಬುದು ಒಂದೇ ದೇಹ, ಮುಖವೂ ಪಾದವೂ ಒಂದೇ ಜೀವದ ಅಂಗಗಳು ಎಂಬ ರೂಪಕ ಎಂದು. ಈ ಪುಟದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಇದ್ದಂತೆಯೇ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ; ಅರ್ಥವನ್ನು ಓದುಗರೇ ತೂಗಿ ನೋಡಲಿ. ಅಂಗಗಳ ನಡುವೆ ಮೇಲುಕೀಳು ಕಲ್ಪಿಸಿದರೆ ದೇಹದ ಕಲ್ಪನೆಯೇ ಮುರಿಯುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವುದನ್ನು ಸೂಕ್ತದ ಉಳಿದ ಭಾಗ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ.

What is recited is not the Rig Veda text but the Taittiriya Aranyaka reading of the Krishna Yajur Veda; the accents and word divisions differ a little. The Rig Veda hymn has sixteen verses. In worship, eight further mantras called the Uttaranarayana are added after them, and they are included here. The Tach-cham-yoh peace mantra at the beginning and end follows the Taittiriya practice. The thirteenth verse has been read in two ways for centuries: as a warrant for classes fixed by birth, or as a figure in which society is one body and mouth and feet are limbs of a single life. This page gives the verse as it stands and leaves the reading to the reader. The rest of the hymn makes one thing plain: the moment the limbs are ranked above and below one another, the image of a body falls apart.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ಆವೃತ್ತಿಗಳು ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಿದ್ದೇವೆ. · Sources: several. Where readings differ, the difference is noted here.

ಒಂದೇ ದೇಹ ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆ ಈ ಸೂಕ್ತದ ಕೇಂದ್ರ. ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದವರಿಗೆ ಇದು ಪರಿಚಿತ: ಒಂದು ಅಂಗ ಸೋತಾಗ ಇಡೀ ದೇಹ ಅದನ್ನು ಹೊರುತ್ತದೆ. ಊರಿನ ಒಂದು ಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಅದು ಆ ಬೀದಿಯ ಸಮಸ್ಯೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ. ಪುರುಷ ಸೂಕ್ತ ಕೇಳುವ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಷ್ಟೇ: ನೀನು ಯಾವ ಅಂಗ ಎಂಬುದಲ್ಲ, ದೇಹ ಒಂದೇ ಎಂದು ನಿನಗೆ ನಿಜವಾಗಿ ಅನಿಸುತ್ತದೆಯೇ.

The idea of one body is the centre of this hymn. Anyone who has worked in a hospital knows it: when one organ fails, the whole body carries the cost. If one street in a town has no drinking water, it is not that street’s problem alone. The question the Purusha Sukta puts is a simple one: not which limb you are, but whether you truly feel the body to be one.