ಯಃ ಕೋಟಿಹೋಮಾನಲಧೂಮಜಾಲೈಃ: ದಿಕ್ಕುಗಳ ಮುಖ ತೊಳೆದ ಕೀರ್ತಿ

ಹಬ್ಬದ ದಿನ ಮನೆಯ ಮುಂದೆ ಬೆಂಕಿ ಹಾಕಿ ಹೊಗೆ ಏರಿದರೆ, ಮಾರನೆಯ ದಿನ ಗೋಡೆ ತೊಳೆಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಪೂಜೆಗೂ ಒಂದು ಬೆಲೆ ಇದೆ.

ಈ ಪದ್ಯ ಅದೇ ಕಥೆಯನ್ನು ಹತ್ತೂ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಯಜ್ಞಗಳು ದಿಕ್ಕುಗಳ ಮುಖವನ್ನು ಕಪ್ಪಾಗಿಸಿದರೆ, ರಾಜನ ಕೀರ್ತಿ ಅವನ್ನು ತೊಳೆದು ಬಿಳಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಛಂದಸ್ಸಿನ ಹೆಸರು ಖಚಿತವಾಗಿಲ್ಲ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ, ಕೀರ್ತಿವರ್ಣನಂ, ಶ್ಲೋಕ 13 · Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana, Fame and Renown, verse 13

ವಿಷಯ: ಯಜ್ಞದ ಹೊಗೆ ಮತ್ತು ಕೀರ್ತಿ · Sacrificial smoke and fame

ಛಂದಸ್ಸು: ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 22 ಅಕ್ಷರ · A two-line verse, about 22 syllables a line (exact metre name not confirmed)

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ಯಃ ಕೋಟಿಹೋಮಾನಲಧೂಮಜಾಲೈರ್ಮಲೀಮಸೀಕೃತ್ಯ ದಿಶಾಂ ಮುಖಾನಿ
ತತ್ಕೀರ್ತಿಭಿಃ ಕ್ಷಾಲಯತಿ ಸ್ಮ ಶಶ್ವದಖಂಡತಾರಾಪತಿಪಾಂಡುರಾಭಿಃ

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

यः कोटिहोमानलधूमजालैर्मलीमसीकृत्य दिशां मुखानि
तत्कीर्तिभिः क्षालयति स्म शश्वदखण्डतारापतिपाण्डुराभिः

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

yaḥ koṭihomānaladhūmajālairmalīmasīkṛtya diśāṃ mukhāni
tatkīrtibhiḥ kṣālayati sma śaśvadakhaṇḍatārāpatipāṇḍurābhiḥ

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ಯಃ (यः, yaḥ) = ಯಾವನು (he who)
ಕೋಟಿಹೋಮಾನಲಧೂಮಜಾಲೈಃ (कोटिहोमानलधूमजालैः, koṭihomānaladhūmajālaiḥ) = ಕೋಟಿ ಹೋಮಾಗ್ನಿಗಳ ಹೊಗೆಯ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ (ಕೋಟಿ ಹೋಮ ಅನಲ ಧೂಮ ಜಾಲೈಃ) (with the clouds of smoke from a crore of sacrificial fires)
ಮಲೀಮಸೀಕೃತ್ಯ (मलीमसीकृत्य, malīmasīkṛtya) = ಕಪ್ಪಾಗಿಸಿ, ಮಲಿನಗೊಳಿಸಿ (having blackened)
ದಿಶಾಂ (दिशां, diśāṃ) = ದಿಕ್ಕುಗಳ (of the directions)
ಮುಖಾನಿ (मुखानि, mukhāni) = ಮುಖಗಳನ್ನು (the faces)
ತತ್ಕೀರ್ತಿಭಿಃ (तत्कीर्तिभिः, tatkīrtibhiḥ) = ಅವನದೇ ಕೀರ್ತಿಗಳಿಂದ (by his own fames)
ಕ್ಷಾಲಯತಿ ಸ್ಮ (क्षालयति स्म, kṣālayati sma) = ತೊಳೆದನು (washed)
ಶಶ್ವತ್ (शश्वत्, śaśvat) = ಎಂದೆಂದೂ (for ever)
ಅಖಂಡತಾರಾಪತಿಪಾಂಡುರಾಭಿಃ (अखण्डतारापतिपाण्डुराभिः, akhaṇḍatārāpatipāṇḍurābhiḥ) = ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗಿನ (ಅಖಂಡ ತಾರಾಪತಿ ಪಾಂಡುರಾಭಿಃ) (white as the unbroken moon)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ಯಾವ ರಾಜನು ಕೋಟಿ ಯಜ್ಞಾಗ್ನಿಗಳ ಹೊಗೆಯ ಸಮೂಹದಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳ ಮುಖಗಳನ್ನು ಕಪ್ಪಾಗಿಸಿದನೋ, ಅವನೇ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗಿರುವ ತನ್ನ ಕೀರ್ತಿಗಳಿಂದ ಅವನ್ನು ಸದಾ ತೊಳೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

The king who blackened the faces of the directions with clouds of smoke from a crore of sacrificial fires keeps washing them clean with his fames, white as the full moon.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಮುಖವಿರುವ ಹೆಂಗಳೆಯರಂತೆ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೊಗೆ ಮುಖಕ್ಕೆ ಮಸಿ ಬಳಿಯುತ್ತದೆ, ಕೀರ್ತಿ ಅದನ್ನು ತೊಳೆಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಹಾನಿಯೂ ಪರಿಹಾರವೂ ಒಬ್ಬನ ಕೈಯಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಚಮತ್ಕಾರ.

The directions are pictured as persons with faces. Smoke smears the face with soot and fame washes it clean. The poet’s twist is that the damage and the cure come from the same hand.

ತಾರಾಪತಿ ಎಂದರೆ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಒಡೆಯ, ಅಂದರೆ ಚಂದ್ರ. ಅಖಂಡ ಚಂದ್ರ ಎಂದರೆ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ. ಕೀರ್ತಿ ಬಿಳಿ ಎಂಬ ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾವ್ಯದ ರೂಢಿಯಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ಅದರ ಬಣ್ಣಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಕೆ.

Tarapati means lord of the stars, that is, the moon. Akhanda chandra is the full moon. In keeping with the convention that fame is white, the full moon is the comparison for its colour.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 135. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 135. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸಕ್ಕೂ ಒಂದು ಮಸಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಈ ಪದ್ಯ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ನಾವು ಮಾಡಿದ ಕೆಲಸದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ನಾವೇ ಸರಿಪಡಿಸುವ ಹೊಣೆಯನ್ನು ಹೊರಬೇಕು.

The verse admits that even a good undertaking leaves some soot. We should carry the duty of setting right the effects of our own work.

ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಯಾವುದೇ ಔಷಧಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡ ಪರಿಣಾಮ ಇರುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವುದೂ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಭಾಗ. ಆದರೆ ಇದೊಂದು ರಾಜಸ್ತುತಿ, ಅಕ್ಷರಶಃ ಅರ್ಥಕ್ಕಿಂತ ಭಾವವೇ ಮುಖ್ಯ.

Treatment is the same. Every drug has side effects, and watching for them is part of the treatment. But this is a royal eulogy, and the feeling matters more than the literal sense.