ಪುಷ್ಯ ಪುತ್ರದಾ ಏಕಾದಶಿ ಪುಷ್ಯ ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷದ ಏಕಾದಶಿ. ಪುತ್ರದಾ ಎಂದರೆ ಪುತ್ರನನ್ನು ಕೊಡುವವಳು; ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ವ್ರತ ಇದು, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಗಂಡ ಹೆಂಡತಿ ಇಬ್ಬರೂ ಸೇರಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.
ಎರಡು ಪುತ್ರದಾ ಏಕಾದಶಿಗಳು
ಈ ಹೆಸರಿನ ಏಕಾದಶಿ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬರುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ಅವು ಪದೇ ಪದೇ ಗೊಂದಲಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತವೆ. ಇದು ಚಳಿಗಾಲದ ನಡುವಿನ ಪುಷ್ಯ ಮಾಸದ್ದು. ಇನ್ನೊಂದು ಮಳೆಗಾಲದ ಶ್ರಾವಣ ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷದ್ದು. ಹೆಸರೂ ಉದ್ದೇಶವೂ ಕಥೆಯೂ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಒಂದೇ; ಪಂಚಾಂಗ ಅವನ್ನು ಮಾಸದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮಾತ್ರ ಬೇರೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಶ್ರಾವಣದ್ದಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಮಹತ್ವ. ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲ; ಕಾರಣವಿದ್ದವರು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.
ಮಹಾತ್ಮ್ಯ
ಭವಿಷ್ಯ ಪುರಾಣ ಭದ್ರಾವತಿಯ ರಾಜ ಸುಕೇತುಮಾನ್ ಮತ್ತು ರಾಣಿ ಶೈಬ್ಯೆಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಮಕ್ಕಳಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ ರಾಜ್ಯದ ಮೇಲೆಯೇ ಆಸಕ್ತಿ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದ ರಾಜ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆದಾಡುತ್ತ ಒಂದು ಸರೋವರದ ಬಳಿ ಬಂದ. ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಋಷಿಗಳು ತಾವು ವಿಶ್ವೇದೇವತೆಗಳೆಂದೂ, ನಡೆಯುತ್ತಿರುವುದು ಪುಷ್ಯ ಮಾಸವೆಂದೂ, ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷದ ಏಕಾದಶಿ ವ್ರತ ಮಾಡಿದರೆ ಮಗ ಹುಟ್ಟುವನೆಂದೂ ಹೇಳಿದರು. ಹಾಗೆಯೇ ಆಯಿತು ಎಂದು ಪುರಾಣ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಈ ದಿನಕ್ಕೆ ಹೇಳುವ ಫಲ ಈ ಕಥೆಯಿಂದಲೇ ಬಂದದ್ದು, ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹಕ್ಕನ್ನು ಗ್ರಂಥ ಮಂಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
ವೈಕುಂಠ ಏಕಾದಶಿ
ಸೂರ್ಯ ಧನುರ್ ರಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವಾಗ ಬರುವ ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷದ ಏಕಾದಶಿಯನ್ನು ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣದ ವೈಷ್ಣವ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ವೈಕುಂಠ ಏಕಾದಶಿ ಎಂದು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅದು ಹಿಂದಿನ ಮಾಸದ ಮೋಕ್ಷದಾ ಏಕಾದಶಿ; ಕೆಲವು ವರ್ಷ ಸೌರ ಮತ್ತು ಚಾಂದ್ರ ಲೆಕ್ಕಗಳು ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವ ರೀತಿಯಿಂದ ಅದು ಪುಷ್ಯ ಪುತ್ರದಾ ಏಕಾದಶಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಎರಡು ಆಚರಣೆಗಳಿಗೂ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ; ಒಂದೇ ದಿನ ಎರಡು ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಘೋಷಣೆಯಾಗುವುದು ಏಕೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಮಾತ್ರ ಇದು ಉಪಯುಕ್ತ.
ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ
ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಈ ದಿನಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಆಹಾರವೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪೂಜೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಉಪವಾಸದ ನಿಯಮ, ಪಾರಣೆ ಮತ್ತು ವಿದ್ಧ ಏಕಾದಶಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆ ಏಕಾದಶಿ ಲೇಖನದಲ್ಲಿವೆ.
Pausha Putrada Ekadashi is the eleventh tithi of the bright fortnight of Pausha. Putrada means giver of a son, and the vrata is kept with that intention, usually by husband and wife together rather than by one of them.
Two Putradas
There are two ekadashis of this name in the year and they are regularly confused. This is the one in Pausha, in the cold middle of winter. The other is Shravana Putrada, in the bright fortnight of Shravana, during the rains. They carry the same name, the same intention and much the same story, and an almanac distinguishes them only by the month. North Indian practice gives more weight to the Shravana one; in Karnataka neither is a large public observance, and both are kept at home when there is a reason to keep them.
The mahatmya
The Bhavishya Purana gives the account of Suketuman, king of Bhadravati, and his queen Shaibya, who had no child and had grown indifferent to the kingdom because of it. Wandering in the forest the king came to a lake where sages were seated. They told him they were the Vishvedevas, that the month was Pausha, and that if he and the queen kept the ekadashi of the bright fortnight a son would be born to them. The purana says one was. The phala claimed for the day follows from the story and is claimed no more widely than that.
Vaikuntha Ekadashi
The bright fortnight ekadashi falling while the sun stands in Dhanus is kept in the Tamil country and in southern Vaishnava temples as Vaikuntha Ekadashi. Usually that is Mokshada, the ekadashi of the month before, but in some years the solar and lunar reckonings fall out so that it lands on Pausha Putrada instead. The two observances are unrelated and the coincidence carries no meaning of its own; it is worth knowing only because it explains why the same day is sometimes announced under two names.
In practice
Beyond the intention there is nothing peculiar to the observance, no special food and no separate puja. The rules of the fast, the parana and the viddha question are in the general post on ekadashi.