ವಟ ಸಾವಿತ್ರಿ ಮುತ್ತೈದೆಯರು ಗಂಡನ ಆಯುಷ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವ ವ್ರತ. ವಟ ಎಂದರೆ ಆಲದ ಮರ; ಪೂಜೆ ಅದರ ಕೆಳಗೆ ನಡೆಯುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಸಾವಿತ್ರಿಯ ಕಥೆಯನ್ನು ನೆನೆಯುವುದರಿಂದ ಈ ಹೆಸರು.
ಯಾವ ದಿನ, ಮತ್ತು ಎರಡು ಲೆಕ್ಕ
ಅನುದಿನ ಇದನ್ನು ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಗೆ ಇಡುತ್ತದೆ; ಸೂರ್ಯೋದಯಕ್ಕೆ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ದಿನ. ಇದು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣದ ಬಹುಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅನುಸರಿಸುವ ಲೆಕ್ಕ.
ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ದೊಡ್ಡ ಭಾಗ ಇದೇ ವ್ರತವನ್ನು ಹದಿನೈದು ದಿನಗಳ ಅಂತರದ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಪೂರ್ಣಿಮೆಯಂದು ಆಚರಿಸುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕೆ ವಟ ಪೂರ್ಣಿಮಾ ಎಂದು ಹೆಸರು. ಎರಡೂ ರೂಢಿಗಳು ಹಳೆಯವು; ಒಂದು ಇನ್ನೊಂದರ ತಪ್ಪು ರೂಪವಲ್ಲ. ಎರಡು ಪಂಚಾಂಗಗಳನ್ನು ಹೋಲಿಸುವ ಓದುಗನಿಗೆ ಈ ವ್ರತ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ, ಒಂದೊಂದು ತಿಥಿಗೆ ಒಮ್ಮೆ.
ದಿನಾಂಕದ ಗೊಂದಲಕ್ಕೆ ಎರಡನೆಯ ಕಾರಣ ಸಂಪ್ರದಾಯವಲ್ಲ, ಲೆಕ್ಕ. ಉತ್ತರದ ಮಾಸಗಳು ಪೂರ್ಣಿಮಾಂತ, ಅಂದರೆ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಿಂದ ಹುಣ್ಣಿಮೆಗೆ; ಕರ್ನಾಟಕ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣದವು ಅಮಾಂತ, ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಿಂದ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಗೆ. ಕೃಷ್ಣ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಪದ್ಧತಿಗಳು ಒಂದೇ ದಿನಕ್ಕೆ ಬೇರೆ ಮಾಸದ ಹೆಸರು ಕೊಡುತ್ತವೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಪೂರ್ಣಿಮಾಂತ ಪಂಚಾಂಗದ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ ಅಮಾಂತ ಪಂಚಾಂಗದ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ ಅಲ್ಲ. ದಿನಗಳನ್ನು ಹೋಲಿಸುವಾಗ ಮಾಸದ ಹೆಸರಿಗಿಂತ ತಿಥಿ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರನನ್ನು ನೋಡುವುದು ಸುರಕ್ಷಿತ.
ಮೂರು ದಿನಗಳ ವ್ರತ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ತ್ರಯೋದಶಿಯಿಂದ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯವರೆಗೆ, ಅಥವಾ ಇನ್ನೊಂದು ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಿಮೆಯವರೆಗೆ, ಕೊನೆಯ ದಿನ ಪೂರ್ಣ ಪೂಜೆ.
ಕಥೆ
ಅಶ್ವಪತಿಯ ಮಗಳಾದ ಸಾವಿತ್ರಿ, ಸತ್ಯವಾನನಿಗೆ ಇನ್ನು ಒಂದು ವರ್ಷ ಆಯುಷ್ಯ ಎಂದು ನಾರದರಿಂದ ತಿಳಿದೂ ಅವನನ್ನೇ ವರಿಸಿದಳು. ಆ ದಿನ ಬಂದಾಗ ಗಂಡನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಒಯ್ಯುತ್ತಿದ್ದ ಯಮನ ಹಿಂದೆಯೇ ನಡೆದಳು, ಹಿಂತಿರುಗಲಿಲ್ಲ. ಆಕೆಯನ್ನು ಕಳಿಸಲಾಗದ ಯಮ, ಸತ್ಯವಾನನನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಳಬಾರದೆಂಬ ಷರತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ವರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟ. ಆಕೆ ಸತ್ಯವಾನನಿಂದ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕೇಳಿದಳು; ಕೊಟ್ಟ ಮೇಲೆ ಯಮನಿಗೆ ಅವನನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ದಾರಿ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಈ ಕಥೆ ಮಹಾಭಾರತದ ವನ ಪರ್ವದಲ್ಲಿ, ದ್ರೌಪದಿಗೆ ಸಮಾನಳಾದ ಪತಿವ್ರತೆ ಇದ್ದಳೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದು.
ಸತ್ಯವಾನ ಮರಣ ಹೊಂದಿದ್ದು ಆಲದ ಮರದ ಕೆಳಗೆ; ಜೊತೆಗೆ ಬಿಳಲುಗಳನ್ನು ಇಳಿಸಿ ಹೊಸ ಕಾಂಡಗಳನ್ನಾಗಿಸಿ ಯಾವ ಒಂದು ಕಾಂಡಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಬದುಕುವ ಆ ಮರ ಮುಂದುವರಿಯುವ ಬದುಕಿನ ಸೂಕ್ತ ಪ್ರತಿಮೆ.
ಏನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ
ಸ್ತ್ರೀಯರು ಉಪವಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ನೀರೂ ಇಲ್ಲದೆ. ಆಲದ ಮರಕ್ಕೆ ನೀರು, ಅರಿಶಿನ, ಕುಂಕುಮ ಮತ್ತು ಹೂವಿನಿಂದ ಪೂಜೆ; ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಹಾಕುತ್ತಾ ಕಾಂಡಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿಯ ದಾರವನ್ನು ಏಳು ಅಥವಾ ನೂರೆಂಟು ಸುತ್ತು ಸುತ್ತುತ್ತಾರೆ. ಸಾವಿತ್ರಿಯ ಕಥೆಯ ಪಠಣ ಅಥವಾ ಹೇಳಿಕೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ನೈವೇದ್ಯಕ್ಕೆ ನೆನೆಸಿದ ಕಡಲೆ, ಋತುವಿನ ಹಣ್ಣುಗಳು ಮತ್ತು ಮಾವು. ನಂತರ ಮನೆಯ ಹಿರಿಯ ಮುತ್ತೈದೆಯರಿಗೆ ತಾಂಬೂಲ, ಮತ್ತು ನೈವೇದ್ಯದ ಹಣ್ಣಿನಿಂದ ಉಪವಾಸ ಬಿಡುವುದು.
ಆಲದ ಮರ ಸಿಗದ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕೊಂಬೆಯನ್ನು ಮನೆಗೆ ತರುತ್ತಾರೆ, ಇಲ್ಲವೇ ಕುಂಡದ ಗಿಡವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ, ಅಥವಾ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಆವರಣದ ಮರಕ್ಕೆ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಸಾಕೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಆಯಾ ಮನೆಯವರೇ ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ.
Vata Savitri is a vrata kept by married women for the long life of their husbands, taking its name from the vata, the banyan, under which it is performed, and from Savitri, whose story it recalls.
When it falls, and the split
Anudina places it on the amavasya of Jyeshtha, taking the day on which the amavasya is running at sunrise. This is the reckoning followed in Maharashtra and in much of the South.
A large part of North India keeps the same vrata on Jyeshtha Purnima instead, a fortnight away, where it is called Vat Purnima. Both usages are old and neither is a corruption of the other. A reader comparing two almanacs will simply find the vrata printed twice in the month, once against each tithi.
There is a second reason the dates confuse people, and it is arithmetic rather than custom. North Indian months are reckoned purnimanta, from full moon to full moon, while Karnataka and the South reckon them amanta, from new moon to new moon. During the dark fortnight the two systems give the same day different month names. So the new moon called Jyeshtha Amavasya in a purnimanta calendar is not the same new moon an amanta calendar gives that name to. When comparing dates it is safer to name the tithi and the moon than to trust the month label.
Where the vrata runs for three days, it is kept from the trayodashi to the amavasya, or from trayodashi to the purnima in the other reckoning, with the full observance on the last.
The story
Savitri, the daughter of Ashvapati, chose Satyavan knowing from Narada that he had a year to live. When the day came she followed Yama as he carried her husband’s life away and would not turn back. Yama, unable to be rid of her, granted her boons on the condition that she ask for nothing that would return Satyavan directly. She asked for sons by Satyavan, and having granted it Yama had no way to keep the man. The episode is in the Vana Parva of the Mahabharata, told to Yudhishthira as an answer to whether any woman had equalled Draupadi in devotion.
The banyan enters the story because Satyavan died under one, and because the tree, which sends down roots that become new trunks and so outlives any one stem, is a reasonable image of a life that continues.
What is done
The women fast, some without water. A banyan is worshipped with water, turmeric, vermilion and flowers, and a thread of unbleached cotton is wound round the trunk, commonly seven or a hundred and eight times, while the circumambulation is made. The story of Savitri is read or told. Offerings are of soaked gram, seasonal fruit, and mango. Elder women of the household are given tambula afterwards, and the fast is broken with the fruit that was offered.
In cities where there is no accessible banyan a branch is brought home, or a potted sapling used, or the worship transferred to a tree in a temple compound. Whether this is adequate is a matter households settle for themselves.