ಚಂದ್ರಃ ಕ್ಷಯೀ ಪ್ರಕೃತಿವಕ್ರತನುಃ: ದೋಷಗಳಿದ್ದರೂ ಶಿವನ ಶಿರದಲ್ಲಿ

ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದುಳಿದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯ ಗುರು ಕೈಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಬರವಣಿಗೆಯ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತಲೇ ಅವನ ಪರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾರೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕ ಅದನ್ನು ಚಂದ್ರನ ಕಥೆಯ ಮೂಲಕ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡೆರಡು ಅರ್ಥಗಳ ಚಮತ್ಕಾರವೂ ಇದೆ. ಇದರ ಕೊನೆಯ ಸಾಲು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೂ ಅದೇ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕರಣ, ಸಜ್ಜನಪ್ರಶಂಸಾ, ಶ್ಲೋಕ 194 · Subhashitaratnabhandagara, Samanya Prakarana, In Praise of Good People, verse 194

ವಿಷಯ: ಆಶ್ರಿತರ ದೋಷ ಎಣಿಸದ ಮಹಾತ್ಮರು · The great do not count the faults of those who seek them

ಛಂದಸ್ಸು: ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳ ವೃತ್ತ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 28 ಅಕ್ಷರ · A four-pada metre, about 28 syllables a line (exact name not confirmed)

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ಚಂದ್ರಃ ಕ್ಷಯೀ ಪ್ರಕೃತಿವಕ್ರತನುರ್ಜಡಾತ್ಮಾ ದೋಷಾಕರಃ ಸ್ಫುರತಿ ಮಿತ್ರವಿಪತ್ತಿಕಾಲೇ
ಮೂರ್ಧ್ನಾ ತಥಾಪಿ ವಿಧೃತಃ ಪರಮೇಶ್ವರೇಣ ನೈವಾಶ್ರಿತೇಷು ಮಹತಾಂ ಗುಣದೋಷಶಂಕಾ

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

चन्द्रः क्षयी प्रकृतिवक्रतनुर्जडात्मा दोषाकरः स्फुरति मित्रविपत्तिकाले
मूर्ध्ना तथापि विधृतः परमेश्वरेण नैवाश्रितेषु महतां गुणदोषशङ्का

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

candraḥ kṣayī prakṛtivakratanurjaḍātmā doṣākaraḥ sphurati mitravipattikāle
mūrdhnā tathāpi vidhṛtaḥ parameśvareṇa naivāśriteṣu mahatāṃ guṇadoṣaśaṅkā

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ಚಂದ್ರಃ (चन्द्रः, candraḥ) = ಚಂದ್ರ (the moon)
ಕ್ಷಯೀ (क्षयी, kṣayī) = ಕ್ಷಯಿಸುವವನು (one who wastes away)
ಪ್ರಕೃತಿವಕ್ರತನುರ್ಜಡಾತ್ಮಾ (प्रकृतिवक्रतनुर्जडात्मा, prakṛtivakratanurjaḍātmā) = ಸ್ವಭಾವತಃ ಬಾಗಿದ ದೇಹದವನು, ಮಂದ ಅಥವಾ ತಣ್ಣನೆಯ ಸ್ವಭಾವದವನು (naturally curved of body, dull or cold of nature)
ದೋಷಾಕರಃ (दोषाकरः, doṣākaraḥ) = ದೋಷಗಳ ಗಣಿ, ಅಥವಾ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವವನು (a mine of faults, or the maker of night)
ಸ್ಫುರತಿ (स्फुरति, sphurati) = ಹೊಳೆಯುತ್ತಾನೆ (shines)
ಮಿತ್ರವಿಪತ್ತಿಕಾಲೇ (मित्रविपत्तिकाले, mitravipattikāle) = ಮಿತ್ರನ ವಿಪತ್ತಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ (at the time of his friend’s misfortune)
ಮೂರ್ಧ್ನಾ (मूर्ध्ना, mūrdhnā) = ತಲೆಯಿಂದ (on the head)
ತಥಾಪಿ (तथापि, tathāpi) = ಆದರೂ (even so)
ವಿಧೃತಃ (विधृतः, vidhṛtaḥ) = ಧರಿಸಿಕೊಂಡ (held firmly)
ಪರಮೇಶ್ವರೇಣ (परमेश्वरेण, parameśvareṇa) = ಪರಮೇಶ್ವರನಿಂದ (by the Supreme Lord)
ನೈವಾಶ್ರಿತೇಷು (नैवाश्रितेषु, naivāśriteṣu) = ಆಶ್ರಯಿಸಿದವರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಇಲ್ಲ (never in regard to those who seek refuge)
ಮಹತಾಂ (महतां, mahatāṃ) = ಮಹಾತ್ಮರಿಗೆ (of the great)
ಗುಣದೋಷಶಂಕಾ (गुणदोषशङ्का, guṇadoṣaśaṅkā) = ಗುಣದೋಷಗಳ ಸಂಶಯ (doubt about merit or fault)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ಚಂದ್ರನು ಕ್ಷಯಿಸುತ್ತಾನೆ, ಸ್ವಭಾವತಃ ಬಾಗಿದ ದೇಹದವನು, ಮಂದ ಸ್ವಭಾವದವನು, ದೋಷಗಳ ಗಣಿ. ತನ್ನ ಮಿತ್ರನಿಗೆ ವಿಪತ್ತು ಬಂದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಪರಮೇಶ್ವರನು ಅವನನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ತಮ್ಮನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದವರಲ್ಲಿ ಗುಣ ಇದೆಯೇ ದೋಷ ಇದೆಯೇ ಎಂಬ ಸಂಶಯ ಮಹಾತ್ಮರಿಗೆ ಬರುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

The moon wastes away, is naturally curved of body, dull of nature, a mine of faults, and shines when his friend is in misfortune. Even so the Supreme Lord holds him on his head. Those who are great never ask whether the ones who have taken refuge with them have merit or fault.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಇಲ್ಲಿ ಹಲವು ಪದಗಳಿಗೆ ಎರಡೆರಡು ಅರ್ಥ. ವಕ್ರ ಎಂದರೆ ಬಾಗಿದ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ವಕ್ರಬುದ್ಧಿ. ಜಡ ಎಂದರೆ ತಣ್ಣನೆಯ, ಅಥವಾ ಮಂದ. ದೋಷಾಕರ ಎಂದರೆ ದೋಷಗಳ ಗಣಿ, ಅಥವಾ ದೋಷಾ ಎಂಬ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವವನು.

Several words carry two meanings. Vakra is curved, and sometimes crooked in mind. Jada is cold, or dull. Doshakara is a mine of faults, or the maker of dosha, the night.

ಮಿತ್ರ ಎಂದರೆ ಸ್ನೇಹಿತ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯ. ಸೂರ್ಯ ಮುಳುಗುವ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರ ಹೊಳೆಯುತ್ತಾನೆ. ಸ್ನೇಹಿತನ ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿ ಮಿಂಚುವವನು ಎಂಬ ಅರ್ಥದ ಛಾಯೆಯನ್ನು ಅದು ಕೊಡುತ್ತದೆ.

Mitra means both friend and the sun. The moon shines as the sun sets, which lends the shade of one who flashes out in a friend’s trouble.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 50. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Samanya Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 50. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಕಲಿಸುವವರಿಗೆ ಈ ಮಾತು ಹತ್ತಿರ. ಹಿಂದುಳಿದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ದೋಷ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡುವುದು ಸುಲಭ, ಅವನನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಹೊರುವಂತೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಕಷ್ಟ.

This hits home for teachers. Listing a weak student’s faults is easy, and taking him up as if on one’s head is hard.

ಆಶ್ರಯಿಸಿದವರ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡಬೇಕು ಎಂದು ಶ್ಲೋಕ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ತಪ್ಪುಗಳ ಲೆಕ್ಕ ಇಟ್ಟು ಕೈಬಿಡಬಾರದು ಎಂದಷ್ಟೇ ಅದರ ಮಾತು ಎಂದು ನಾವು ಓದುತ್ತೇವೆ.

The verse does not say to hide the faults of those who seek us out. We read it as saying only that we should not keep a ledger of faults and then abandon them.