ಆಸ್ತೇ ದಾಮೋದರೀಯಾಂ: ವಿಷ್ಣುವಿನ ಹೊಕ್ಕುಳಿನಿಂದ ಹೊರಟ ಕೀರ್ತಿ

ತುಂಬಿದ ಪಾತ್ರೆಗೆ ಇನ್ನೂ ನೀರು ಹೊಯ್ದರೆ ಅದು ತುಳುಕಿ ಹೊರಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಅಡುಗೆಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ನೋಡಿದ್ದಾರೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೇ ಹೊತ್ತ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಹೊಟ್ಟೆ. ತುಳುಕಿ ಬಂದದ್ದು ರಾಜನ ಕೀರ್ತಿ. ಇದೊಂದು ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ, ಕೀರ್ತಿವರ್ಣನಂ, ಶ್ಲೋಕ 83 · Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana, Fame and Renown, verse 83

ವಿಷಯ: ಹಿಡಿಸದ ಕೀರ್ತಿ · Fame too vast to be contained

ಛಂದಸ್ಸು: ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 42 ಅಕ್ಷರ · A two-line verse, about 42 syllables a line (exact metre name not confirmed)

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ಆಸ್ತೇ ದಾಮೋದರೀಯಾಮಿಯಮುದರದರೀಂ ಯಾಧಿಶಯ್ಯ ತ್ರಿಲೋಕೀ ಸಮ್ಮಾತುಂ ಶಕ್ತಿಮಂತಿ ಪ್ರಥಿಮಭರವಶಾದತ್ರ ನೈತದ್ಯಶಾಂಸಿ
ತಾಮೇತಾಂ ಪೂರಯಿತ್ವಾ ನಿರಗುರಿವ ಮಧುಧ್ವಂಸಿನಃ ಪಾಂಡುಪದ್ಮಚ್ಛದ್ಮಾಪನ್ನಾನಿ ತಾನಿ ದ್ವಿಪದಶನಸನಾಭೀನಿ ನಾಭೀಪಥೇನ

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

आस्ते दामोदरीयामियमुदरदरीं याधिशय्य त्रिलोकी सम्मातुं शक्तिमन्ति प्रथिमभरवशादत्र नैतद्यशांसि
तामेतां पूरयित्वा निरगुरिव मधुध्वंसिनः पाण्डुपद्मच्छद्मापन्नानि तानि द्विपदशनसनाभीनि नाभीपथेन

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

āste dāmodarīyāmiyamudaradarīṃ yādhiśayya trilokī sammātuṃ śaktimanti prathimabharavaśādatra naitadyaśāṃsi
tāmetāṃ pūrayitvā niraguriva madhudhvaṃsinaḥ pāṇḍupadmacchadmāpannāni tāni dvipadaśanasanābhīni nābhīpathena

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ಆಸ್ತೇ (आस्ते, āste) = ನೆಲೆಸಿದೆ (dwells)
ದಾಮೋದರೀಯಾಮಿಯಮುದರದರೀಂ (दामोदरीयामियमुदरदरीं, dāmodarīyāmiyamudaradarīṃ) = ದಾಮೋದರನಿಗೆ ಸೇರಿದ ಈ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಗುಹೆಯನ್ನು [ದಾಮೋದರೀಯಾಂ ಇಯಂ ಉದರದರೀಂ] (this cave of the belly that belongs to Damodara)
ಯಾಧಿಶಯ್ಯ (याधिशय्य, yādhiśayya) = ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ [ಯಾಂ ಅಧಿಶಯ್ಯ] (having lain in which)
ತ್ರಿಲೋಕೀ (त्रिलोकी, trilokī) = ಮೂರು ಲೋಕಗಳು (the three worlds)
ಸಮ್ಮಾತುಂ (सम्मातुं, sammātuṃ) = ಹಿಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು (to be contained)
ಶಕ್ತಿಮಂತಿ (शक्तिमन्ति, śaktimanti) = ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳವು (having the power)
ಪ್ರಥಿಮಭರವಶಾದತ್ರ (प्रथिमभरवशादत्र, prathimabharavaśādatra) = ವಿಸ್ತಾರದ ಭಾರದ ಕಾರಣ ಇಲ್ಲಿ [ಪ್ರಥಿಮಭರವಶಾತ್ ಅತ್ರ] (by reason of their sheer expanse, here)
ನೈತದ್ಯಶಾಂಸಿ (नैतद्यशांसि, naitadyaśāṃsi) = ಇವು ಅಲ್ಲ, ಈ ಕೀರ್ತಿಗಳು [ನ ಏತತ್ ಯಶಾಂಸಿ] (not, these glories)
ತಾಮೇತಾಂ (तामेतां, tāmetāṃ) = ಆ ಇದನ್ನು, ಆ ಗುಹೆಯನ್ನು (that same cave)
ಪೂರಯಿತ್ವಾ (पूरयित्वा, pūrayitvā) = ತುಂಬಿ (having filled)
ನಿರಗುರಿವ (निरगुरिव, niraguriva) = ಹೊರಬಂದವೋ ಎಂಬಂತೆ [ನಿರಗುಃ ಇವ] (as if they came out)
ಮಧುಧ್ವಂಸಿನಃ (मधुध्वंसिनः, madhudhvaṃsinaḥ) = ಮಧುವನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದವನ, ವಿಷ್ಣುವಿನ (of the destroyer of Madhu, Vishnu)
ಪಾಂಡುಪದ್ಮಚ್ಛದ್ಮಾಪನ್ನಾನಿ (पाण्डुपद्मच्छद्मापन्नानि, pāṇḍupadmacchadmāpannāni) = ಬಿಳಿ ಕಮಲದ ವೇಷ ಧರಿಸಿದವುಗಳಾಗಿ [ಪಾಂಡುಪದ್ಮಚ್ಛದ್ಮ ಆಪನ್ನಾನಿ] (having taken the disguise of white lotuses)
ತಾನಿ (तानि, tāni) = ಅವು (those)
ದ್ವಿಪದಶನಸನಾಭೀನಿ (द्विपदशनसनाभीनि, dvipadaśanasanābhīni) = ಆನೆದಂತಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾದವು [ದ್ವಿಪದಶನ ಸನಾಭೀನಿ] (akin to the tusks of elephants)
ನಾಭೀಪಥೇನ (नाभीपथेन, nābhīpathena) = ಹೊಕ್ಕುಳಿನ ದಾರಿಯಿಂದ (by the path of the navel)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ಮೂರು ಲೋಕಗಳು ದಾಮೋದರನಾದ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಈ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿವೆ. ಆದರೆ ನಿನ್ನ ಕೀರ್ತಿಗಳು ತಮ್ಮ ವಿಸ್ತಾರದ ಭಾರದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಹಿಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಶಕ್ತವಲ್ಲ. ಆ ಗುಹೆಯನ್ನು ತುಂಬಿ, ಅವು ಆನೆದಂತಗಳಂತೆ ಬಿಳಿಯಾದ ಕಮಲಗಳ ವೇಷ ತಾಳಿ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಹೊಕ್ಕುಳಿನ ದಾರಿಯಿಂದ ಹೊರಬಂದವೋ ಎಂಬಂತಿವೆ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

The three worlds dwell in this cave of the belly of Damodara, Vishnu. But the glories of your fame, so great is their expanse, have not the power to be contained there. Having filled that cave, they seem to have come out by the path of the navel of the slayer of Madhu, taking the disguise of white lotuses, akin to the tusks of elephants.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ವಿಷ್ಣುವಿನ ಹೊಕ್ಕುಳಿನಿಂದ ಕಮಲ ಮೂಡಿತು ಎಂಬುದು ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಕವಿ ಆ ಕಮಲಕ್ಕೆ ಹೊಸ ಅರ್ಥ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ: ಅದು ಕೀರ್ತಿ ತುಳುಕಿ ಹೊರಬಂದ ದಾರಿ. ನಿರಗುರಿವ ಎಂದರೆ ಹೊರಬಂದವೋ ಎಂಬಂತೆ, ಇದು ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ, ಅಂದರೆ ಹೀಗಿರಬಹುದು ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆ.

The lotus growing from the navel of Vishnu is well known from the Puranas. The poet gives that lotus a new meaning: it is the path by which fame overflowed. Niraguriva means as if they came out, which makes this an imagined cause rather than a claim.

ಸನಾಭಿ ಎಂದರೆ ಒಂದೇ ಹೊಕ್ಕುಳಿನವರು, ಅಂದರೆ ಬಂಧುಗಳು ಅಥವಾ ಸಮಾನರು. ಹೊಕ್ಕುಳಿನ ಉಲ್ಲೇಖದ ಜೊತೆಗೆ ಈ ಪದ ಬಂದಿರುವುದು ಕಾಕತಾಳೀಯವಲ್ಲ ಎನಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಏನೂ ಹೇಳಿಲ್ಲ.

Sanabhi literally means of the same navel, so kinsmen or equals. It seems no accident that the word appears beside the mention of the navel, but the book says nothing on this.

ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಪದ್ಮಚ್ಛದ್ಮ ಎಂದು ಚ ಜೊತೆ ಇದೆ, ಡಿಜಿಟಲ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಆ ಅಕ್ಷರ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಮುದ್ರಣವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಕೆಲವು ಅನುಸ್ವಾರ ಚುಕ್ಕೆಗಳು ಮಸುಕಾಗಿವೆ, ಅವನ್ನು ವ್ಯಾಕರಣದ ಪ್ರಕಾರ ಓದಿದ್ದೇವೆ.

The print has padmacchadma with an added ca, which the digital text lacked, and we have followed the print. Some anusvara dots are faint and we have read them as the grammar requires.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 138. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 138. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಹೆಚ್ಚು ಕಲಿತವನಿಗೆ ತನ್ನ ಜ್ಞಾನ ಹಿಡಿಸದೆ ಹೊರಬರುತ್ತದೆ. ಒಳ್ಳೆಯ ಶಿಕ್ಷಕರಿಗೆ ಇದು ಗೊತ್ತು: ಕಲಿತದ್ದು ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ, ರೋಗಿಯ ಮುಂದೆ, ಶಿಷ್ಯರ ಜೊತೆ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳದೆ ಇರಲು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

Knowledge too big to be held spills out of the one who has learned much. Good teachers know this: what they have learned has to be shared in the classroom, before a patient, with students.

ಕೀರ್ತಿ ಎಲ್ಲೇ ತುಳುಕಲಿ, ಅದು ನಮ್ಮ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಗಾತ್ರದ್ದಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಆಶಯ. ಆದರೆ ನಿಜ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿ ಹೆಚ್ಚಾದಷ್ಟೂ ವಿನಯವೂ ಹೆಚ್ಚಬೇಕು ಎಂದು ಇದನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ ಓದಬಹುದು.

The poet means that fame overflows any container. But one can also read it the other way round: the more fame grows, the more humility should grow with it.