ಧೂಮಃ ಪಯೋಧರಪದಂ: ಹುಟ್ಟಿಸಿದ ಬೆಂಕಿಯನ್ನೇ ಆರಿಸುವ ಹೊಗೆ

ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಮಗೆ ದಾರಿ ತೋರಿಸಿದವರ ಹೆಸರೆತ್ತಿದರೆ ಮುಖ ತಿರುಗಿಸುವ ಜನರನ್ನು ನಾವು ಭೇಟಿ ಮಾಡಿದ್ದೇವೆ.

ಅಂಥ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಈ ಶ್ಲೋಕ ಕೊಟ್ಟ ಉಪಮೆ ಹೊಗೆ. ಹೊಗೆ ಮೇಲೆ ಹೋಗಿ ಮೋಡದ ಸ್ಥಾನ ಸಿಕ್ಕಿದ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಹುಟ್ಟಿಗೆ ಏನು ಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕರಣ, ದುರ್ಜನನಿಂದಾ, ಶ್ಲೋಕ 244 · Subhashitaratnabhandagara, Samanya Prakarana, In Censure of the Wicked, verse 244

ವಿಷಯ: ಹುಟ್ಟಿಸಿದವರನ್ನೇ ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದು · Scorning one’s own kin on rising

ಛಂದಸ್ಸು: ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಶ್ಲೋಕ (ಛಂದಸ್ಸಿನ ಹೆಸರು ಖಚಿತವಿಲ್ಲ) · A two-line verse (exact metre name not confirmed)

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ಧೂಮಃ ಪಯೋಧರಪದಂ ಕಥಮಪ್ಯವಾಪ್ಯ ವರ್ಷಾಂಬುಭಿಃ ಶಮಯತಿ ಜ್ವಲನಸ್ಯ ತೇಜಃ
ದೈವಾದವಾಪ್ಯ ಕಲುಷಪ್ರಕೃತಿರ್ಮಹತ್ತ್ವಂ ಪ್ರಾಯಃ ಸ್ವಬಂಧುಜನಮೇವ ತಿರಸ್ಕರೋತಿ

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

धूमः पयोधरपदं कथमप्यवाप्य वर्षाम्बुभिः शमयति ज्वलनस्य तेजः
दैवादवाप्य कलुषप्रकृतिर्महत्त्वं प्रायः स्वबन्धुजनमेव तिरस्करोति

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

dhūmaḥ payodharapadaṃ kathamapyavāpya varṣāmbubhiḥ śamayati jvalanasya tejaḥ
daivādavāpya kaluṣaprakṛtirmahattvaṃ prāyaḥ svabandhujanameva tiraskaroti

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ಧೂಮಃ (धूमः, dhūmaḥ) = ಹೊಗೆ (smoke)
ಪಯೋಧರಪದಂ (पयोधरपदं, payodharapadaṃ) = ಮೋಡದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು (the place of a cloud)
ಕಥಮಪ್ಯವಾಪ್ಯ (कथमप्यवाप्य, kathamapyavāpya) = ಹೇಗೋ ಪಡೆದು (having somehow reached)
ವರ್ಷಾಂಬುಭಿಃ (वर्षाम्बुभिः, varṣāmbubhiḥ) = ಮಳೆನೀರಿನಿಂದ (with rain water)
ಶಮಯತಿ (शमयति, śamayati) = ಆರಿಸುತ್ತದೆ (puts out)
ಜ್ವಲನಸ್ಯ (ज्वलनस्य, jvalanasya) = ಬೆಂಕಿಯ (of the fire)
ತೇಜಃ (तेजः, tejaḥ) = ತೇಜಸ್ಸನ್ನು (the brightness)
ದೈವಾದವಾಪ್ಯ (दैवादवाप्य, daivādavāpya) = ದೈವಯೋಗದಿಂದ ಪಡೆದು (having got by chance)
ಕಲುಷಪ್ರಕೃತಿರ್ಮಹತ್ತ್ವಂ (कलुषप्रकृतिर्महत्त्वं, kaluṣaprakṛtirmahattvaṃ) = ಕಲುಷ ಸ್ವಭಾವದವನು ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆಯನ್ನು (one of impure nature, greatness)
ಪ್ರಾಯಃ (प्रायः, prāyaḥ) = ಹೆಚ್ಚಾಗಿ (generally)
ಸ್ವಬಂಧುಜನಮೇವ (स्वबन्धुजनमेव, svabandhujanameva) = ತನ್ನ ಬಂಧುಗಳನ್ನೇ (his own kinsfolk)
ತಿರಸ್ಕರೋತಿ (तिरस्करोति, tiraskaroti) = ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ (scorns)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ಹೊಗೆ ಹೇಗೋ ಮೋಡದ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದು ಮಳೆನೀರಿನಿಂದ ಬೆಂಕಿಯ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೇ ಆರಿಸುತ್ತದೆ. ಅದೇ ರೀತಿ ಕಲುಷ ಸ್ವಭಾವದವನು ದೈವಯೋಗದಿಂದ ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಪಡೆದರೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ತನ್ನ ಬಂಧುಗಳನ್ನೇ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

Smoke, having somehow reached the place of a cloud, puts out the brightness of the fire with rain water. In the same way one of impure nature, who gets greatness by chance, usually scorns his own kinsfolk first.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಪಯೋಧರ ಎಂದರೆ ನೀರನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದು, ಅಂದರೆ ಮೋಡ. ಹೊಗೆ ಕರಿಯ ಮೋಡದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಹಳೆಯ ಹೋಲಿಕೆ ಇಲ್ಲಿ ಹಿನ್ನೆಲೆ.

Payodhara means that which bears water, that is a cloud. The background is the old comparison of dark smoke with a rain cloud.

ಕಥಮಪಿ ಎಂದರೆ ಹೇಗೋ ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ. ಅರ್ಹತೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಬಂದ ಎತ್ತರ ಎಂಬ ಸೂಚನೆ ಆ ಒಂದು ಪದದಲ್ಲಿದೆ.

Kathamapi means somehow. That one word hints that the height came by accident and not by merit.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 60. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Samanya Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 60. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಏರಿದ ಮೇಲೆ ತಮ್ಮ ಬೇರುಗಳನ್ನು ನೆನೆಯುವವರು ಇದ್ದಾರೆ, ನೆನೆಯದವರೂ ಇದ್ದಾರೆ. ಮೊದಲನೆಯವರ ಬಗ್ಗೆ ಶ್ಲೋಕ ಏನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ.

Some who rise remember their roots and some do not. The verse says nothing of the first kind.

ಗುರುವಿನ ಮೇಲೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಮುಂದೆ ಕೈ ಎತ್ತುವಂತೆ ಆಗುವುದು ಸಹಜ. ಆದರೆ ಆ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ ಅಲ್ಲ, ಕೃತಜ್ಞತೆಯಿಂದ ಹೇಳಬೇಕು ಎಂದು ಕಲಿಸುವವರು ಹೇಳಬಹುದು.

It is natural for a student to outgrow the teacher. Teachers might say it should be spoken of with gratitude and not with scorn.