ಘರ್ಮಾರ್ತಂ ನ ತಥಾ ಸುಶೀತಲಜಲೈಃ: ಸಜ್ಜನರ ಮಾತಿನ ತಂಪು

ಬೇಸಿಗೆಯ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಬಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬೆವರಿ ಬಂದ ಪ್ರಯಾಣಿಕ ಮನೆ ಮುಟ್ಟಿದಾಗ ಮೊದಲು ಬಯಸುವುದು ತಣ್ಣೀರಿನ ಸ್ನಾನ. ಬೆಂದ ದೇಹಕ್ಕೆ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹಿತ ಏನಿದೆ ಎನಿಸುತ್ತದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕ ಹೇಳುವುದು ಬೇರೆಯೇ. ದೇಹದ ಸುಖಕ್ಕಿಂತ ಮನಸ್ಸಿನ ಸುಖ ಹೆಚ್ಚು ಆಳ, ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಕೊಡುವುದು ಸಜ್ಜನರ ಮಾತು ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ಇದೊಂದು ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳ ವೃತ್ತ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಮೂವತ್ತೆಂಟು ಅಕ್ಷರ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕರಣ, ಸಜ್ಜನಪ್ರಶಂಸಾ, ಶ್ಲೋಕ 261 · Subhashitaratnabhandagara, Samanya Prakarana, In Praise of Good People, verse 261

ವಿಷಯ: ಒಳ್ಳೆಯ ಮಾತಿನ ತಂಪು · The coolness of good words

ಛಂದಸ್ಸು: ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳ ವೃತ್ತ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 38 ಅಕ್ಷರ · A four-pada metre, about 38 syllables a line (exact name not confirmed)

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ಘರ್ಮಾರ್ತಂ ನ ತಥಾ ಸುಶೀತಲಜಲೈಃ ಸ್ನಾನಂ ನ ಮುಕ್ತಾವಲಿರ್ನ ಶ್ರೀಖಂಡವಿಲೇಪನಂ ಸುಖಯತಿ ಪ್ರತ್ಯಂಗಮಪ್ಯರ್ಪಿತಮ್
ಪ್ರೀತ್ಯೈ ಸಜ್ಜನಭಾಷಿತಂ ಪ್ರಭವತಿ ಪ್ರಾಯೋ ಯಥಾ ಚೇತಸಃ ಸದ್ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಚ ಪುರಸ್ಕೃತಂ ಸುಕೃತಿನಾಮಾಕೃಷ್ಟಿಮಂತ್ರೋಪಮಮ್

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

घर्मार्तं न तथा सुशीतलजलैः स्नानं न मुक्तावलिर्न श्रीखण्डविलेपनं सुखयति प्रत्यङ्गमप्यर्पितम्
प्रीत्यै सज्जनभाषितं प्रभवति प्रायो यथा चेतसः सद्युक्त्या च पुरस्कृतं सुकृतिनामाकृष्टिमन्त्रोपमम्

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

gharmārtaṃ na tathā suśītalajalaiḥ snānaṃ na muktāvalirna śrīkhaṇḍavilepanaṃ sukhayati pratyaṅgamapyarpitam
prītyai sajjanabhāṣitaṃ prabhavati prāyo yathā cetasaḥ sadyuktyā ca puraskṛtaṃ sukṛtināmākṛṣṭimantropamam

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ಘರ್ಮಾರ್ತಂ ನ ತಥಾ (घर्मार्तं न तथा, gharmārtaṃ na tathā) = ಬೇಸಿಗೆಯ ಧಗೆಯಿಂದ ಬಳಲಿದವನಿಗೆ ಅಷ್ಟು ಅಲ್ಲ (not so much to one tormented by heat)
ಸುಶೀತಲಜಲೈಃ ಸ್ನಾನಂ (सुशीतलजलैः स्नानं, suśītalajalaiḥ snānaṃ) = ಬಹಳ ತಣ್ಣಗಿನ ನೀರಿನ ಸ್ನಾನ (a bath in very cool water)
ನ ಮುಕ್ತಾವಲಿರ್ನ (न मुक्तावलिर्न, na muktāvalirna) = ಮುತ್ತಿನ ಹಾರವೂ ಅಲ್ಲ, ಅಲ್ಲ (nor a string of pearls, nor)
ಶ್ರೀಖಂಡವಿಲೇಪನಂ (श्रीखण्डविलेपनं, śrīkhaṇḍavilepanaṃ) = ಶ್ರೀಗಂಧದ ಲೇಪನ (a sandal paste)
ಸುಖಯತಿ (सुखयति, sukhayati) = ಸುಖ ನೀಡುತ್ತದೆ (gives comfort)
ಪ್ರತ್ಯಂಗಮಪ್ಯರ್ಪಿತಮ್ (प्रत्यङ्गमप्यर्पितम्, pratyaṅgamapyarpitam) = ಪ್ರತಿ ಅಂಗಕ್ಕೂ ಹಚ್ಚಿದರೂ (even when applied to every limb)
ಪ್ರೀತ್ಯೈ (प्रीत्यै, prītyai) = ಸಂತೋಷಕ್ಕೆ (for delight)
ಸಜ್ಜನಭಾಷಿತಂ (सज्जनभाषितं, sajjanabhāṣitaṃ) = ಸಜ್ಜನರ ಮಾತು (the speech of the good)
ಪ್ರಭವತಿ ಪ್ರಾಯೋ ಯಥಾ (प्रभवति प्रायो यथा, prabhavati prāyo yathā) = ಸಮರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ, ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ (is able, as it mostly is)
ಚೇತಸಃ (चेतसः, cetasaḥ) = ಮನಸ್ಸಿಗೆ (of the mind)
ಸದ್ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಚ ಪುರಸ್ಕೃತಂ (सद्युक्त्या च पुरस्कृतं, sadyuktyā ca puraskṛtaṃ) = ಒಳ್ಳೆಯ ಯುಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಮುಂದಿಟ್ಟರೆ (when put forward with sound reasoning)
ಸುಕೃತಿನಾಮಾಕೃಷ್ಟಿಮಂತ್ರೋಪಮಮ್ (सुकृतिनामाकृष्टिमन्त्रोपमम्, sukṛtināmākṛṣṭimantropamam) = ಪುಣ್ಯವಂತರನ್ನು ಸೆಳೆಯುವ ಮಂತ್ರದಂತೆ (like a charm that draws the virtuous)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ಬಿಸಿಲಿನ ಧಗೆಯಿಂದ ಬಳಲಿದವನಿಗೆ ತುಂಬ ತಣ್ಣಗಿನ ನೀರಿನ ಸ್ನಾನವಾಗಲಿ, ಮುತ್ತಿನ ಹಾರವಾಗಲಿ, ಪ್ರತಿ ಅಂಗಕ್ಕೂ ಹಚ್ಚಿದ ಶ್ರೀಗಂಧದ ಲೇಪನವಾಗಲಿ ಅಷ್ಟು ಸುಖ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಒಳ್ಳೆಯ ಯುಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಮುಂದಿಟ್ಟ ಸಜ್ಜನರ ಮಾತು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಕೊಡುವ ಸಂತೋಷ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು. ಅದು ಪುಣ್ಯವಂತರನ್ನು ಸೆಳೆಯುವ ಮಂತ್ರದಂತಿದೆ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

To one tormented by heat, neither a bath in very cool water, nor a string of pearls, nor sandal paste applied on every limb gives as much comfort as the speech of the good gives delight to the mind, especially when offered with sound reasoning. It is like a charm that draws the virtuous.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ತಂಪಿನ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಸಾಲಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ: ನೀರು, ಮುತ್ತು, ಗಂಧ. ಮೂರೂ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಮಾತ್ರ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೋಲಿಕೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ.

The verse lists three cooling things in a row: water, pearls, sandal. All three act on the body. The comparison turns on the fourth, which acts on the mind.

ಸದ್ಯುಕ್ತಿ ಎಂದರೆ ಒಳ್ಳೆಯ ತರ್ಕ ಅಥವಾ ಒಪ್ಪುವಂತೆ ಹೇಳುವ ರೀತಿ. ಮಾತು ಒಳ್ಳೆಯವರದಾಗಿದ್ದರೂ ಹೇಳುವ ಕ್ರಮ ಸರಿಯಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ತಂಪು ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಇಲ್ಲಿದೆ.

Sadyukti means sound reasoning, or a way of putting things that carries conviction. The fine point is that even a good person’s words do not cool if the manner of saying them is poor.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 53. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Samanya Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 53. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ರೋಗನಿರ್ಣಯ ಹೇಳುವ ಕ್ಷಣ ನೆನಪಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಅದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಶಾಂತವಾಗಿ, ಕಾರಣ ಸಮೇತ ಹೇಳಿದರೆ ರೋಗಿಯ ಮನಸ್ಸು ತಂಪಾಗುತ್ತದೆ. ಅವಸರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರೆ ಉರಿಯುತ್ತದೆ.

It recalls the moment of giving a diagnosis. The same news told calmly, with reasons, cools the patient’s mind. Told in a hurry, it burns.

ಮಾತು ಔಷಧಕ್ಕೆ ಬದಲಿ ಎಂದು ಶ್ಲೋಕ ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ. ಮನಸ್ಸಿನ ತಾಪಕ್ಕೆ ಮಾತಿನ ತಂಪು ಬೇಕು ಎಂದಷ್ಟನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಿದೆ.

The verse is not saying words replace treatment. It says only that the heat of the mind needs the coolness of words.