ಮನೆಯೊಳಗೆ ಹಠಾತ್ತನೆ ನೀರು ನುಗ್ಗಿದರೆ ಅತಿಥಿಗಳಿಗೆ ಉಳಿಯಲು ಬೇರೆ ಜಾಗ ಹುಡುಕಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂಥ ಒಂದು ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಕವಿ ರಾಜನ ಹೊಗಳಿಕೆಗೆ ಬಳಸಿದ್ದಾನೆ.
ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವೈಕುಂಠ ಮುಳುಗುತ್ತದೆ, ಕ್ಷೀರಸಾಗರ ಬಿಸಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ದೇವರೇ ಆಶ್ರಯ ಬೇಡಿ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಇದೊಂದು ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಛಂದಸ್ಸಿನ ಹೆಸರು ಖಚಿತವಿಲ್ಲ.
ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)
ಕೀರ್ತಿಸ್ವರ್ಗತರಂಗಿಣೀಭಿರಭಿತೋ ವೈಕುಂಠಮಾಪ್ಲಾವಿತಂ ಕ್ಷೋಣೀನಾಥ ತವ ಪ್ರತಾಪತಪನೈಃ ಸಂತಾಪಿತಃ ಕ್ಷೀರಧಿಃ
ಇತ್ಯೇವಂ ದಯಿತಾಯುಗೇನ ಹರಿಣಾ ತ್ವಂ ಯಾಚಿತಃ ಸ್ವಾಶ್ರಯಂ ಹೃತ್ಪದ್ಮಂ ಹರಯೇ ಶ್ರಿಯೇ ಸ್ವಭವನಂ ಕಂಠಂ ಗಿರೇ ದತ್ತವಾನ್
ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)
कीर्तिस्वर्गतरङ्गिणीभिरभितो वैकुण्ठमाप्लावितं क्षोणीनाथ तव प्रतापतपनैः सन्तापितः क्षीरधिः
इत्येवं दयितायुगेन हरिणा त्वं याचितः स्वाश्रयं हृत्पद्मं हरये श्रिये स्वभवनं कण्ठं गिरे दत्तवान्
ಸುಭಾಷಿತ (IAST)
kīrtisvargataraṅgiṇībhirabhito vaikuṇṭhamāplāvitaṃ kṣoṇīnātha tava pratāpatapanaiḥ santāpitaḥ kṣīradhiḥ
ityevaṃ dayitāyugena hariṇā tvaṃ yācitaḥ svāśrayaṃ hṛtpadmaṃ haraye śriye svabhavanaṃ kaṇṭhaṃ gire dattavān
ಪದಶಃ ಅರ್ಥ
- ಕೀರ್ತಿಸ್ವರ್ಗತರಂಗಿಣೀಭಿರಭಿತೋ (कीर्तिस्वर्गतरङ्गिणीभिरभितो, kīrtisvargataraṅgiṇībhirabhito) = ಕೀರ್ತಿಯೆಂಬ ಸ್ವರ್ಗದ ನದಿಗಳ ಪ್ರವಾಹಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ (ಕೀರ್ತಿಸ್ವರ್ಗತರಂಗಿಣೀಭಿಃ + ಅಭಿತಃ) (all around by the streams of the heavenly river of your fame)
- ವೈಕುಂಠಮಾಪ್ಲಾವಿತಂ (वैकुण्ठमाप्लावितं, vaikuṇṭhamāplāvitaṃ) = ವೈಕುಂಠ ಮುಳುಗಿತು (ವೈಕುಂಠಮ್ + ಆಪ್ಲಾವಿತಮ್) (Vaikuntha was flooded)
- ಕ್ಷೋಣೀನಾಥ (क्षोणीनाथ, kṣoṇīnātha) = ಹೇ ಭೂಪತಿ (O lord of the earth)
- ತವ (तव, tava) = ನಿನ್ನ (your)
- ಪ್ರತಾಪತಪನೈಃ (प्रतापतपनैः, pratāpatapanaiḥ) = ಪ್ರತಾಪವೆಂಬ ಸೂರ್ಯರ ಶಾಖಗಳಿಂದ (by the suns of your prowess)
- ಸಂತಾಪಿತಃ (सन्तापितः, santāpitaḥ) = ಬಿಸಿಯಾಯಿತು (was heated)
- ಕ್ಷೀರಧಿಃ (क्षीरधिः, kṣīradhiḥ) = ಕ್ಷೀರಸಾಗರ (the Milk Ocean)
- ಇತ್ಯೇವಂ (इत्येवं, ityevaṃ) = ಹೀಗೆ (ಇತಿ + ಏವಂ) (thus)
- ದಯಿತಾಯುಗೇನ (दयितायुगेन, dayitāyugena) = ಪ್ರಿಯೆಯರ ಜೋಡಿಯೊಂದಿಗೆ (with his pair of beloveds)
- ಹರಿಣಾ (हरिणा, hariṇā) = ಹರಿಯಿಂದ (by Hari)
- ತ್ವಂ (त्वं, tvaṃ) = ನೀನು (you)
- ಯಾಚಿತಃ (याचितः, yācitaḥ) = ಯಾಚನೆಗೆ ಒಳಗಾದವನು (one who was asked)
- ಸ್ವಾಶ್ರಯಂ (स्वाश्रयं, svāśrayaṃ) = ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಆಶ್ರಯವನ್ನು (a refuge of their own)
- ಹೃತ್ಪದ್ಮಂ (हृत्पद्मं, hṛtpadmaṃ) = ಹೃದಯಕಮಲವನ್ನು (the heart-lotus)
- ಹರಯೇ (हरये, haraye) = ಹರಿಗೆ (to Hari)
- ಶ್ರಿಯೇ (श्रिये, śriye) = ಶ್ರೀಗೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಿಗೆ (to Shri)
- ಸ್ವಭವನಂ (स्वभवनं, svabhavanaṃ) = ತನ್ನ ಅರಮನೆಯನ್ನು (your own palace)
- ಕಂಠಂ (कण्ठं, kaṇṭhaṃ) = ಕಂಠವನ್ನು (the throat)
- ಗಿರೇ (गिरे, gire) = ವಾಣಿಗೆ, ಸರಸ್ವತಿಗೆ (to Gira, the goddess of speech)
- ದತ್ತವಾನ್ (दत्तवान्, dattavān) = ಕೊಟ್ಟನು (gave)
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)
ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನ ಕೀರ್ತಿಯೆಂಬ ಸ್ವರ್ಗದ ನದಿಗಳ ಪ್ರವಾಹ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಿದು ವೈಕುಂಠ ಮುಳುಗಿತು. ನಿನ್ನ ಪ್ರತಾಪವೆಂಬ ಸೂರ್ಯರ ಶಾಖದಿಂದ ಕ್ಷೀರಸಾಗರ ಬಿಸಿಯಾಯಿತು. ಹೀಗಾದಾಗ ಹರಿ ತನ್ನ ಇಬ್ಬರು ಪ್ರಿಯೆಯರೊಂದಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ಬೇಡಿದನು. ನೀನು ಹೃದಯಕಮಲವನ್ನು ಹರಿಗೆ, ಅರಮನೆಯನ್ನು ಶ್ರೀಗೆ, ಕಂಠವನ್ನು ವಾಣಿಗೆ ಕೊಟ್ಟೆ.
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)
O king, the streams of the heavenly river of your fame flooded Vaikuntha on every side. The suns of your prowess heated the Milk Ocean. So Hari, with his two beloveds, came asking for a refuge. You gave your heart-lotus to Hari, your palace to Shri, and your throat to Gira.
ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita
ಇದು ಕವಿಯ ಕಲ್ಪನೆ. ಕೀರ್ತಿ ಗಂಗೆಯಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗೆ ಹರಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಹೋಲಿಕೆ. ಪ್ರತಾಪ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಸುಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೂ ಅಷ್ಟೇ ಹಳೆಯ ಹೋಲಿಕೆ. ಕವಿ ಅವೆರಡನ್ನು ದೇವರ ಮನೆಯನ್ನೇ ಹಾಳು ಮಾಡುವಷ್ಟು ಹಿಗ್ಗಿಸಿದ್ದಾನೆ.
This is the poet’s fancy. Fame spreading white like the Ganga is a conventional comparison, and prowess burning like the sun is just as old. The poet stretches both until they ruin the gods’ own homes.
ದಯಿತಾಯುಗ ಎಂದರೆ ಇಬ್ಬರು ಪ್ರಿಯೆಯರು. ಮುಂದೆ ಹೆಸರಿಸಿದ ಶ್ರೀ ಮತ್ತು ಗಿರ್ ಎಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಮೂರು ಸ್ಥಾನಗಳು ಹೃದಯ, ಅರಮನೆ ಮತ್ತು ಕಂಠ. ಹರಿಗೆ ಹೃದಯವೆಂದರೆ ರಾಜನ ಭಕ್ತಿ, ಶ್ರೀಗೆ ಅರಮನೆಯೆಂದರೆ ಸಂಪತ್ತು, ವಾಣಿಗೆ ಕಂಠವೆಂದರೆ ವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯ ಎಂದು ಓದಬಹುದು.
Dayita-yuga means a pair of beloveds. It seems to refer to Shri and Gira, named later. The three places are the heart, the palace and the throat. One may read them as devotion for Hari, wealth for Shri, and learning and eloquence for Vani.
ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 139. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.
Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 139. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.
ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today
ಬಂದವರಿಗೆ ಅವರವರ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಜಾಗ ಕೊಡುವುದು ಒಂದು ಕಲೆ. ವೈದ್ಯರ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಈ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಹಗುರವಾಗಿ ಬಳಸಬಹುದು: ರೋಗಿಗೆ ಕಾಳಜಿ ಹೃದಯದಿಂದ, ಸಮಯ ಮನೆಯಿಂದ, ಸ್ಪಷ್ಟ ಮಾತು ಕಂಠದಿಂದ.
Giving each arrival a place that suits its nature is an art. For a doctor the image can be borrowed lightly: care from the heart, time from the home, plain speech from the throat.
ಆದರೆ ಇದು ಶುದ್ಧ ಹೊಗಳಿಕೆ. ಕೀರ್ತಿ ವೈಕುಂಠವನ್ನೇ ಮುಳುಗಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅಕ್ಷರಶಃ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳದೆ ಕವಿಯ ಚಮತ್ಕಾರವಾಗಿ ಓದಿದರೆ ಮಾತ್ರ ಇದರ ಸವಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ.
But this is pure praise. Its flavour comes only when we read the flooding of Vaikuntha as the poet’s flourish and not as fact.
ಪಾಠದಲ್ಲಿ ತಪ್ಪೋ ಬೇರೆ ಪಾಠಾಂತರವೋ ಕಂಡಿತೇ? ನಮಗೆ ತಿಳಿಸಿ.
Noticed a mistake or a different reading? Tell us.


ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಬರೆಯಿರಿ