ಉಪಕಾರಿಣಿ ವೀತಮತ್ಸರೇ: ಅಪರಾಧಿಗೂ ದಯೆ ತೋರುವವನೇ ಮುಂದಾಳು

ಬಸ್ಸಿನ ಗದ್ದಲದಲ್ಲಿ ಯಾರೋ ಕಾಲು ತುಳಿದರೆ, ಅವರು ಕ್ಷಮೆ ಕೇಳುವ ಮೊದಲೇ ನಮ್ಮೊಳಗೆ ಸಿಟ್ಟು ಏಳುತ್ತದೆ. ಅದು ಮನುಷ್ಯ ಸಹಜ.

ಅಂತಹ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದರಿಂದಲೇ ಸಜ್ಜನನನ್ನು ಅಳೆಯಬೇಕು ಎಂದು ಈ ಶ್ಲೋಕ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಇದು ಮೊದಲು ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಿ, ನಂತರ ಉತ್ತರ ಕೊಡುವ ಶ್ಲೋಕ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕರಣ, ಸಜ್ಜನಪ್ರಶಂಸಾ, ಶ್ಲೋಕ 163 · Subhashitaratnabhandagara, Samanya Prakarana, In Praise of Good People, verse 163

ವಿಷಯ: ಅಪರಾಧಿಗೂ ದಯೆ · Mercy even for the offender

ಛಂದಸ್ಸು: ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳ ವೃತ್ತ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 23 ಅಕ್ಷರ · A four-pada metre, about 23 syllables a line (exact name not confirmed)

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ಉಪಕಾರಿಣಿ ವೀತಮತ್ಸರೇ ವಾ ಸದಯತ್ವಂ ಯದಿ ತತ್ರ ಕೋಽತಿರೇಕಃ
ಅಹಿತೇ ಸಹಸಾಪರಾದ್ಧಲಬ್ಧೇ ಸಘೃಣಂ ಯಸ್ಯ ಮನಃ ಸತಾಂ ಸ ಧುರ್ಯಃ

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

उपकारिणि वीतमत्सरे वा सदयत्वं यदि तत्र कोऽतिरेकः
अहिते सहसापराद्धलब्धे सघृणं यस्य मनः सतां स धुर्यः

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

upakāriṇi vītamatsare vā sadayatvaṃ yadi tatra ko’tirekaḥ
ahite sahasāparāddhalabdhe saghṛṇaṃ yasya manaḥ satāṃ sa dhuryaḥ

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ಉಪಕಾರಿಣಿ (उपकारिणि, upakāriṇi) = ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದವನಲ್ಲಿ (towards one who has helped)
ವೀತಮತ್ಸರೇ (वीतमत्सरे, vītamatsare) = ಮತ್ಸರವಿಲ್ಲದವನಲ್ಲಿ (towards one free of envy)
ವಾ (वा, vā) = ಅಥವಾ (or)
ಸದಯತ್ವಂ (सदयत्वं, sadayatvaṃ) = ದಯೆಯಿಂದ ಕೂಡಿರುವುದು (being kind)
ಯದಿ (यदि, yadi) = ಆದರೆ (if)
ತತ್ರ (तत्र, tatra) = ಅಲ್ಲಿ (there)
ಕೋಽತಿರೇಕಃ (कोऽतिरेकः, ko’tirekaḥ) = ಯಾವ ವಿಶೇಷ (what excess, what is special)
ಅಹಿತೇ (अहिते, ahite) = ಅಹಿತ ಮಾಡಿದವನಲ್ಲಿ (towards one who has done harm)
ಸಹಸಾಪರಾದ್ಧಲಬ್ಧೇ (सहसापराद्धलब्धे, sahasāparāddhalabdhe) = ಅಕಸ್ಮಾತ್ ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದವನೆಂದು ಕಂಡಾಗ (when found to have wronged suddenly)
ಸಘೃಣಂ (सघृणं, saghṛṇaṃ) = ಕರುಣೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ (full of pity)
ಯಸ್ಯ (यस्य, yasya) = ಯಾರ (whose)
ಮನಃ (मनः, manaḥ) = ಮನಸ್ಸು (mind)
ಸತಾಂ (सतां, satāṃ) = ಸಜ್ಜನರಲ್ಲಿ (among the good)
ಸ (स, sa) = ಅವನು (he)
ಧುರ್ಯಃ (धुर्यः, dhuryaḥ) = ಮುಂದಾಳು (the one who bears the yoke, the foremost)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದವನಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಮತ್ಸರವಿಲ್ಲದವನಲ್ಲಿ ದಯೆ ತೋರುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿಶೇಷವಿದೆ. ಅಕಸ್ಮಾತ್ ತಪ್ಪು ಮಾಡಿ ಹಿತವಿರೋಧಿಯಂತೆ ಕಂಡವನಲ್ಲೂ ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಕರುಣೆಯಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತದೆಯೋ ಅವನೇ ಸಜ್ಜನರಲ್ಲಿ ಮುಂದಾಳು.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

What is special in being kind to one who has helped, or to one free of envy? He whose mind stays full of pity even towards one who has suddenly wronged him and seems an enemy is the foremost among the good.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಧುರ್ಯ ಎಂದರೆ ನೊಗವನ್ನು ಹೊರುವ ಎತ್ತು, ಅಂದರೆ ಭಾರವನ್ನು ಹೊರುವವರಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗ. ಸಜ್ಜನರ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲುವವನು ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

Dhurya is the ox that bears the yoke, the foremost among those who carry the load. Here it names the one who stands at the head of the line of the good.

ಎರಡನೇ ಸಾಲಿನ ಸಹಸಾಪರಾದ್ಧಲಬ್ಧೇ ಎಂಬ ಪದ ಅಕಸ್ಮಾತ್ ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದವನು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಾವು ಓದಿದ್ದೇವೆ. ಆ ಪದದ ವಿಂಗಡಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಭೇದ ಇರಬಹುದು.

We have read the compound in the second line as one found to have suddenly wronged. The way that compound is split may differ a little.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 49. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Samanya Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 49. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಸಿಟ್ಟು ಬರುವ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಉಸಿರು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಇವನು ಬೇಕೆಂದು ಮಾಡಿದನೇ ಎಂದು ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಭ್ಯಾಸ ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಸರಳ ರೂಪ.

A simple form of this verse is the habit of taking a breath in the moment of anger and asking whether he meant to do it.

ಕ್ಲಿನಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಕೋಪದಿಂದ ಮಾತನಾಡುವ ರೋಗಿಯ ಹಿಂದೆ ಭಯವೋ ನೋವೋ ಇರಬಹುದು. ಅದನ್ನು ಕಾಣುವ ಕಣ್ಣಿಗೆ ದಯೆ ಸುಲಭವಾಗುತ್ತದೆ.

Behind an angry patient in the clinic there may be fear or pain. To an eye that sees this, kindness comes more easily.