ಭಗವದ್ಗೀತೆ 1.1: ಧರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರೇ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರೇ – ಅರ್ಥ

ಇಡೀ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಬಾಯಿಂದ ಬರುವ ಶ್ಲೋಕ ಇದೊಂದೇ. ಉಳಿದ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವು ಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರ ಮಾತುಗಳು. ಕಥೆಯನ್ನು ಜೋಡಿಸುವ ಸಾಲುಗಳು ಸಂಜಯನವು. ಮಹಾಭಾರತದ ಭೀಷ್ಮ ಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಈ ಸಂದರ್ಭ ಬರುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧದ ಹತ್ತನೆಯ ದಿನ ಭೀಷ್ಮರು ಉರುಳಿದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಹೇಳಲು ಸಂಜಯ ಹಸ್ತಿನಾಪುರಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಮೊದಲಿನಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳು ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ವ್ಯಾಸರು ಕೊಟ್ಟ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸಂಜಯ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ನಡೆದುದನ್ನು ಕಂಡು, ಕೇಳಿ ವರದಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಪರಂಪರೆಯ ಕಥನ.

This is the only verse in the whole Gita spoken by Dhritarashtra. Most of the other verses are the words of Krishna and Arjuna, and the lines that hold the story together belong to Sanjaya. The scene sits in the Bhishma Parva of the Mahabharata. On the tenth day of the war Sanjaya comes to Hastinapura with the news that Bhishma has fallen, and Dhritarashtra asks him to tell everything from the beginning. Tradition holds that Sanjaya saw and heard the battlefield through the divine sight given to him by Vyasa.

ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿರುವ ಎರಡು ಪದಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮೊದಲನೆಯದು ಮಾಮಕಾಃ, ಅಂದರೆ ನನ್ನವರು. ಪಾಂಡವರೂ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ತಮ್ಮನ ಮಕ್ಕಳೇ. ಆದರೂ ಅವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವರು ಬೇರೆಯವರು. ಯುದ್ಧದ ಬೇರು ಈ ‘ನನ್ನವರು, ಅವರು’ ಎಂಬ ವಿಭಜನೆಯಲ್ಲೇ ಇದೆ ಎಂದು ಹಲವರು ಓದುತ್ತಾರೆ. ಎರಡನೆಯದು ಧರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರ. ಆ ಪುಣ್ಯಭೂಮಿಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳ ಮನಸ್ಸು ಬದಲಾಗಿ ಯುದ್ಧ ನಿಂತುಬಿಟ್ಟಿತೇ ಎಂಬ ಒಳಗಿನ ಆತಂಕವೂ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಮಧುಸೂದನ ಸರಸ್ವತಿಯವರು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ.

Commentators pay special attention to two words in the question. The first is mamakah, my own. The Pandavas are the sons of Dhritarashtra’s own brother, yet in his words they are the others. Many read the root of the war in this very split between mine and theirs. The second is dharmakshetra, the field of dharma. Madhusudana Saraswati explains that the question also carries a hidden worry: had the holy ground changed his sons’ minds, and had the war been called off?

ಗೀತೆಯ ಮೊದಲ ಪದ ಧರ್ಮ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಕೊನೆಯ ಪದ ಮಮ. ಈ ಎರಡನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿ, ಇಡೀ ಗೀತೆ ‘ಮಮ ಧರ್ಮ’, ಅಂದರೆ ನನ್ನ ಧರ್ಮ ಯಾವುದು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಸುತ್ತ ಸುತ್ತುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಸೊಗಸಾದ ಗಮನಿಕೆಯೊಂದು ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿದೆ.

The first word of the Gita is dharma. The last word of the last verse of the eighteenth chapter is mama, mine. Tradition keeps a lovely observation that joins the two: the whole Gita turns around the question mama dharma, what is my dharma?

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಕಣ್ಣಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಕುರುಡು ಬೇರೆಯದು. ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತವರೆಲ್ಲರೂ ಅವನ ಮನೆಯವರೇ. ಆದರೂ ಅವನ ಬಾಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಎರಡು ಗುಂಪುಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ.

Dhritarashtra has no sight. But the blindness in this question is of another kind. Everyone standing on that field belongs to his own household, and still, in his mouth, they become two groups.

ಮನೆಯೊಳಗಿನ ಬಿರುಕುಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ದೊಡ್ಡ ಜಗಳದಿಂದ ಶುರುವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂಥ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಪದದಿಂದ ಶುರುವಾಗುತ್ತವೆ. ಆಸ್ತಿಯ ಹಂಚಿಕೆಯ ಮಾತಿರಲಿ, ಆಸ್ಪತ್ರೆಯ ಹಾಸಿಗೆಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ನಿರ್ಧಾರವಿರಲಿ, ‘ನಮ್ಮವರು’ ಎಂಬ ವೃತ್ತ ಚಿಕ್ಕದಾದಷ್ಟೂ ಮಾತು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಯೋಚಿಸಿ ನೋಡಿ: ನಮ್ಮ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮಾಮಕಾಃ ಎಷ್ಟು ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ?

Cracks in a family rarely begin with a big quarrel. They begin with a small word like this one. Whether it is the division of property or a decision to be taken beside a hospital bed, the smaller the circle of our own people, the harder the conversation becomes. Think about it: how often does mamakah come into our own speech?