ಒಂದೇ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹೊಗಳಿಕೆಯನ್ನೂ ಕಿಚಾಯಿಸುವುದನ್ನೂ ಮಾಡುವ ಹಿರಿಯರು ನಮ್ಮ ಮನೆಗಳಲ್ಲೂ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಒಂದು ಪದಕ್ಕೆ ಎರಡು ಅರ್ಥ ಕೊಟ್ಟು ಕೇಳುವವರನ್ನು ಒಮ್ಮೆ ಯೋಚಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವುದು ಅವರ ಜಾಣ್ಮೆ.
ಈ ಶ್ಲೋಕ ಅದೇ ಆಟವನ್ನು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಆಡುತ್ತದೆ. ಇದೊಂದು ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ನಲವತ್ತೆರಡು ಅಕ್ಷರ ಇದೆ. ಅದರ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಹೆಸರನ್ನು ಖಚಿತವಾಗಿ ಹೇಳಲು ಆಗಿಲ್ಲ.
ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)
ಜೀವಾಕೃಷ್ಟಿಂ ಸ ಚಕ್ರೇ ಮೃಧಭುವಿ ಧನುಷಃ ಶತ್ರುರಾಸೀದ್ಗತಾಸುರ್ಲಕ್ಷಾಪ್ತಿರ್ಮಾರ್ಗಣಾನಾಮಭವದರಿಬಲೇ ತದ್ಯಶಸ್ತೇನ ಲಬ್ಧಮ್
ಮುಕ್ತಾ ತೇನ ಕ್ಷಮೇತಿ ತ್ವರಿತಮರಿಗಣೈರುತ್ತಮಾಂಗೈಃ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಪಂಚತ್ವಂ ದ್ವೇಷಿಸೈನ್ಯೇ ಸ್ಥಿತಮವನಿಪತಿರ್ನಾಪ ಸಂಖ್ಯಾಂತರಂ ಸಃ
ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)
जीवाकृष्टिं स चक्रे मृधभुवि धनुषः शत्रुरासीद्गतासुर्लक्षाप्तिर्मार्गणानामभवदरिबले तद्यशस्तेन लब्धम्
मुक्ता तेन क्षमेति त्वरितमरिगणैरुत्तमाङ्गैः प्रतिष्ठा पञ्चत्वं द्वेषिसैन्ये स्थितमवनिपतिर्नाप सङ्ख्यान्तरं सः
ಸುಭಾಷಿತ (IAST)
jīvākṛṣṭiṃ sa cakre mṛdhabhuvi dhanuṣaḥ śatrurāsīdgatāsurlakṣāptirmārgaṇānāmabhavadaribale tadyaśastena labdham
muktā tena kṣameti tvaritamarigaṇairuttamāṅgaiḥ pratiṣṭhā pañcatvaṃ dveṣisainye sthitamavanipatirnāpa saṅkhyāntaraṃ saḥ
ಪದಶಃ ಅರ್ಥ
- ಜೀವಾಕೃಷ್ಟಿಂ (जीवाकृष्टिं, jīvākṛṣṭiṃ) = ಹೆದೆಯನ್ನು ಎಳೆಯುವುದನ್ನು (ಜೀವ ಎಂದರೆ ಪ್ರಾಣ ಎಂಬ ಅರ್ಥವೂ ಇದೆ) (the drawing of the bowstring (jiva also means life))
- ಸ (स, sa) = ಅವನು (he)
- ಚಕ್ರೇ (चक्रे, cakre) = ಮಾಡಿದನು (did)
- ಮೃಧಭುವಿ (मृधभुवि, mṛdhabhuvi) = ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ (on the battlefield)
- ಧನುಷಃ (धनुषः, dhanuṣaḥ) = ಬಿಲ್ಲಿನ (of the bow)
- ಶತ್ರುರಾಸೀದ್ (शत्रुरासीद्, śatrurāsīd) = ಶತ್ರು ಆದನು (ಶತ್ರುಃ ಆಸೀತ್) (the enemy became)
- ಗತಾಸುರ್ (गतासुर्, gatāsur) = ಪ್ರಾಣ ಹೋದವನು (one whose breath had gone)
- ಲಕ್ಷಾಪ್ತಿರ್ (लक्षाप्तिर्, lakṣāptir) = ಗುರಿ ಮುಟ್ಟುವಿಕೆ (ಲಕ್ಷ ಎಂದರೆ ಗುರಿ, ಜೊತೆಗೆ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಯೂ) (reaching the mark (laksha is a target and also the number one hundred thousand))
- ಮಾರ್ಗಣಾನಾಮ್ (मार्गणानाम्, mārgaṇānām) = ಬಾಣಗಳಿಗೆ (ಮಾರ್ಗಣ ಎಂದರೆ ಬೇಡುವವನು ಎಂಬ ಅರ್ಥವೂ ಇದೆ) (for the arrows (margana also means a beggar))
- ಅಭವದರಿಬಲೇ (अभवदरिबले, abhavadaribale) = ಆಯಿತು, ಶತ್ರುಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ (ಅಭವತ್ ಅರಿಬಲೇ) (happened, in the enemy force)
- ತದ್ಯಶಸ್ತೇನ (तद्यशस्तेन, tadyaśastena) = ಆ ಕೀರ್ತಿ ಅವನಿಂದ (ತತ್ ಯಶಃ ತೇನ) (that fame by him)
- ಲಬ್ಧಮ್ (लब्धम्, labdham) = ಸಿಕ್ಕಿತು (was gained)
- ಮುಕ್ತಾ (मुक्ता, muktā) = ಬಿಟ್ಟದ್ದು (given up)
- ತೇನ (तेन, tena) = ಅವನಿಂದ (by him)
- ಕ್ಷಮೇತಿ (क्षमेति, kṣameti) = ಕ್ಷಮೆ ಎಂದು (ಕ್ಷಮಾ ಇತಿ) (forbearance, thus (kshama iti))
- ತ್ವರಿತಮರಿಗಣೈರುತ್ತಮಾಂಗೈಃ (त्वरितमरिगणैरुत्तमाङ्गैः, tvaritamarigaṇairuttamāṅgaiḥ) = ಬೇಗನೆ, ಶತ್ರುಗಣಗಳ ತಲೆಗಳಿಂದ (ತ್ವರಿತಮ್ ಅರಿಗಣೈಃ ಉತ್ತಮಾಂಗೈಃ) (quickly, by the heads of the enemy hosts)
- ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ (प्रतिष्ठा, pratiṣṭhā) = ನೆಲೆ, ಸ್ಥಾನ (footing, standing place)
- ಪಂಚತ್ವಂ (पञ्चत्वं, pañcatvaṃ) = ಪಂಚತ್ವ, ಅಂದರೆ ಸಾವು (ಐದು ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುವುದು) (fiveness, that is death (merging into the five elements))
- ದ್ವೇಷಿಸೈನ್ಯೇ (द्वेषिसैन्ये, dveṣisainye) = ಶತ್ರುಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ (in the hostile army)
- ಸ್ಥಿತಮವನಿಪತಿರ್ನಾಪ (स्थितमवनिपतिर्नाप, sthitamavanipatirnāpa) = ಉಳಿಯಿತು, ರಾಜ ಪಡೆಯಲಿಲ್ಲ (ಸ್ಥಿತಮ್ ಅವನಿಪತಿಃ ನ ಆಪ) (remained, the king did not reach)
- ಸಂಖ್ಯಾಂತರಂ (सङ्ख्यान्तरं, saṅkhyāntaraṃ) = ಬೇರೊಂದು ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು (another number)
- ಸಃ (सः, saḥ) = ಅವನು (he)
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)
ಆ ರಾಜ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲಿನ ಹೆದೆಯನ್ನು ಎಳೆದ, ಶತ್ರುವಿನ ಪ್ರಾಣ ಹೋಯಿತು. ಶತ್ರುಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳು ಗುರಿ ಮುಟ್ಟಿದವು, ಆ ಕೀರ್ತಿ ಅವನಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿತು. ಅವನು ಕ್ಷಮೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟ, ತಕ್ಷಣ ಶತ್ರುಗಣಗಳ ತಲೆಗಳು ತಮ್ಮ ನೆಲೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟವು. ಶತ್ರುಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದು ಪಂಚತ್ವ, ಅಂದರೆ ಸಾವು. ರಾಜನಿಗೆ ಬೇರೊಂದು ಸಂಖ್ಯೆ ಬರಲಿಲ್ಲ.
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)
The king drew the bowstring on the battlefield, and the enemy lost his life. Among the enemy force the arrows found their mark, and that glory came to him. He gave up forbearance, and at once the heads of the enemy hosts gave up their footing. What the hostile army was left with was fiveness, that is death. The king did not pass to any other number.
ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita
ಜೀವ ಎಂದರೆ ಬಿಲ್ಲಿನ ಹೆದೆ, ಅದೇ ಪದಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಣ ಎಂಬ ಅರ್ಥವೂ ಇದೆ. ಹೆದೆ ಎಳೆದದ್ದು ಬಿಲ್ಲಿಗೆ, ಪ್ರಾಣ ಎಳೆದದ್ದು ಶತ್ರುವಿಗೆ ಎಂದು ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯ ಎರಡು ಬಗೆ ಓದಿಸುತ್ತದೆ. ಅದಲ್ಲದೆ ಲಕ್ಷ ಎಂದರೆ ಗುರಿ ಮತ್ತು ಒಂದು ಲಕ್ಷದ ಸಂಖ್ಯೆ, ಮಾರ್ಗಣ ಎಂದರೆ ಬಾಣ ಮತ್ತು ಬೇಡುವವನು. ಹೀಗೆ ಬಾಣಗಳಿಗೆ ಗುರಿ ಸಿಕ್ಕಿತು ಎಂದೂ, ಬೇಡುವವರಿಗೆ ಲಕ್ಷ ಸಿಕ್ಕಿತು ಎಂದೂ ಓದಲು ಸಾಧ್ಯ. ಎರಡನೆಯ ಓದು ನಮ್ಮ ಅರ್ಥೈಸುವಿಕೆ, ಸ್ವಲ್ಪ ಬೇರೆಯಾಗಿರಲೂಬಹುದು.
Jiva is the bowstring, and the same word also means life. So one sentence can be read as the string being drawn on the bow, or as life being drawn out of the enemy. Laksha is a target and also the number one hundred thousand, and margana is an arrow and also a seeker or beggar. So the arrows found their mark, and in a second reading the seekers received their lakhs. The second reading is our own interpretation and may differ a little.
ಕ್ಷಮಾ ಎಂದರೆ ಸಹನೆ, ಜೊತೆಗೆ ಭೂಮಿ ಎಂಬ ಅರ್ಥವೂ ಇದೆ. ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಎಂದರೆ ನೆಲೆ ಮತ್ತು ಗೌರವ. ರಾಜ ಸಹನೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟ, ಶತ್ರುಗಳ ತಲೆಗಳು ನೆಲೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟವು ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿನ ಜೋಡಿ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪಂಚತ್ವ ಎಂದರೆ ಐದರ ಸ್ಥಿತಿ, ಅಂದರೆ ಸಾವು. ಅದರ ಜೊತೆಗೇ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಆಟ ಬರುತ್ತದೆ. ಶತ್ರುವಿಗೆ ಐದು ಸಿಕ್ಕಿತು, ರಾಜ ಬೇರೊಂದು ಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಹೋಗಲಿಲ್ಲ ಎನ್ನುವುದು ಅದರ ಮಾತು.
Kshama means forbearance and also the earth. Pratishtha means a footing and also standing or honour. The pairing is that the king gave up forbearance, and the enemies’ heads gave up their footing. At the close, panchatva, fiveness, is a standard word for death, and a play on numbers follows. The enemy was left with five, and the king moved on to no other number.
ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಡಿಜಿಟಲ್ ಪಾಠ ಮುದ್ರಿತ ಪುಸ್ತಕದ ಪಾಠದೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಮುದ್ರಣದ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಚಿಕ್ಕ ಗುರುತುಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕೊನೆಯ ಸಾಲಿನ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ. ಅಲ್ಲಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಆಟವನ್ನು ನಾವು ಹೀಗೆ ಓದಿದ್ದೇವೆ.
The digital text agrees with the printed book. But a few small marks are not clear in the print scan, especially at the end of the last line. We have read the number play there in the way given above.
ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 131. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.
Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 131. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.
ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today
ಒಂದೇ ಪದಕ್ಕೆ ಎರಡು ಅರ್ಥ ಇರುವಾಗ ಇಬ್ಬರು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಅರ್ಥ ಹಿಡಿಯುವುದು ಸಹಜ. ರೋಗಿಯ ವರದಿ ಬರೆಯುವಾಗ ವೈದ್ಯರು ಒಂದು ಪದವನ್ನು ಯಾವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುವ ಅಭ್ಯಾಸ ಅನೇಕ ಗೊಂದಲಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುತ್ತದೆ.
When one word carries two meanings, two readers will naturally take different ones. In a patient’s record, the habit of making clear in which sense a word is used avoids many muddles.
ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಪದದ ಜೊತೆ ಆಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇದು ರಾಜನನ್ನು ಹೊಗಳುವ ಪರಂಪರೆಗೆ ಸೇರಿದ ಪದ್ಯ. ಇಂದಿನ ಓದುಗ ಇದನ್ನು ಭಾಷೆಯ ಚಮತ್ಕಾರವಾಗಿ ಮೆಚ್ಚಬಹುದು, ಯುದ್ಧದ ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಮೆಚ್ಚುವ ಮಾತಾಗಿ ಅಲ್ಲ.
The poet is playing with words here. The verse belongs to the tradition of praising a king. A reader today can enjoy it as a feat of language, and not as an admiration of the violence of war.
ಪಾಠದಲ್ಲಿ ತಪ್ಪೋ ಬೇರೆ ಪಾಠಾಂತರವೋ ಕಂಡಿತೇ? ನಮಗೆ ತಿಳಿಸಿ.
Noticed a mistake or a different reading? Tell us.
ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಬರೆಯಿರಿ