ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 44 ಅರ್ಥ: ಕರಲಗ್ನಮೃಗಃ ಕರೀಂದ್ರಭಂಗೋ

ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಕೀಲಿ ‘ಪಂಚಮುಖ’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿದೆ. ಅದು ಐದು ಮುಖಗಳ ಶಿವನ ಹೆಸರು, ಮತ್ತು ಸಿಂಹಕ್ಕೂ ಅದೇ ಹೆಸರಿದೆ. ಸಿಂಹ ಎಂದು ಒಮ್ಮೆ ಕೇಳಿಸಿಕೊಂಡರೆ ಇಡೀ ಶ್ಲೋಕ ಬೇರೆ ಚಿತ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಲಿನ ಬಳಿ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುವ, ಆನೆಯನ್ನು ಮುರಿಯುವ, ಹುಲಿಯನ್ನು ಸೀಳುವ, ಉಳಿದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಎದುರಿಗೆ ಬರದ, ಹೊಳೆಯುವ ಮೈಯ ಒಂದು ಪ್ರಾಣಿ ಗವಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದೆ. ಆ ಗವಿ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು. ಸಿಂಹ ಇರುವ ಗವಿಗೆ ಬೇರೆ ಕಾವಲು ಬೇಕಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಭಯ ಎಲ್ಲಿಂದ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ.

The key to this verse is the word ‘panchamukha’. It is a name of five faced Shiva, and it is also a common name for the lion. Once the lion is heard in it, the whole verse turns into another picture: a beast with a deer held at its paw, that breaks elephants and tears tigers apart, before which no other animal will come, bright of body, lying in a cave. And the cave is my mind. A cave with a lion in it needs no other guard, which is why the verse ends by asking where fear could come from.

ಶೈವ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನೂ ನೋಡಬೇಕು. ಶಿವನ ಐದು ಮುಖಗಳಿಗೆ ಸದ್ಯೋಜಾತ, ವಾಮದೇವ, ಅಘೋರ, ತತ್ಪುರುಷ, ಈಶಾನ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿವೆ, ಅವನ್ನು ಪಂಚಬ್ರಹ್ಮ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಐದು ಮುಖಗಳಿಗೆ ಪಂಚಾಕ್ಷರಿಯ ಐದು ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುವ ಕ್ರಮವೂ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಕೈಯಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆ ಶಿವನ ಮೂರ್ತಿಗಳ ಸಾಮಾನ್ಯ ಚಿಹ್ನೆ. ಆನೆಯ ರೂಪದ ಅಸುರನನ್ನು ಶಿವ ಸದೆಬಡಿದ ಕಥೆ ಮತ್ತು ಹುಲಿಯ ಚರ್ಮವನ್ನು ಅವನು ಉಡುವುದರ ಹಿಂದಿನ ಕಥೆ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತವೆ, ಹೀಗಾಗಿ ಅವನ್ನು ಒಂದೇ ಮೂಲಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟದಿರುವುದು ಒಳಿತು.

The Shaiva background matters too. The five faces of Shiva bear the names Sadyojata, Vamadeva, Aghora, Tatpurusha and Ishana, and are together called the panchabrahma. Tradition also matches the five faces with the five syllables of the panchakshari mantra. A deer in the hand is a common mark of his images. The story of his overcoming an elephant shaped demon, and the story behind the tiger skin he wears, appear in different forms in the Puranas, so it is better not to tie them to a single source.

‘ಅಸ್ತಜಂತುಃ’ ಎಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅಡಗಿಹೋಗಿವೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ, ಸಿಂಹದ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಅದು ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಜಂತುಗಳಿಗೆ ಅಂತ್ಯ ತಂದವನು ಎಂದು ಶಿವನನ್ನು ಸಂಹಾರಕನ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥೈಸುವವರೂ ಇದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಒಳಗಿನ ಸ್ಥಿತಿಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಸಹಜ, ಆನೆ ಮದ, ಹುಲಿ ಕ್ರೌರ್ಯ, ಜಿಂಕೆ ಒಂದೆಡೆ ನಿಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸು. ಆದರೆ ಶ್ಲೋಕ ಈ ಜೋಡಣೆಯನ್ನು ತಾನೇ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಇದನ್ನು ನಾವೇ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ.

‘Astajantuh’ is taken here in the sense that the other beasts are gone, which suits the picture of the lion. Some read it of Shiva as the one who brings creatures to their end, in his role as destroyer. It is natural to read the animals as inner states, the elephant as pride, the tiger as cruelty, the deer as a mind that will not stay in one place. The verse does not make these matches itself, though. They are the reader’s.

ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಪದಗಳು ‘ಕುತೋ ಭೀಃ’, ಎರಡೇ ಅಕ್ಷರಗಳ ಪ್ರಶ್ನೆ. ನಾಲ್ವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವೂ ‘ಭೀತಿಃ ಕುತಃ’ ಎಂದೇ ಮುಗಿದಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬಂದಿದೆ. ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವ ‘ನ ಬಿಭೇತಿ ಕುತಶ್ಚನ’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಇದು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ, ಅಂದರೆ ಯಾವುದರಿಂದಲೂ ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು. ಅಭಯ ಎಂಬುದು ಮುಕ್ತಿಯ ಲಕ್ಷಣ ಎಂಬ ನಿಲುವು ವೇದಾಂತದಲ್ಲಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ.

The last two words are ‘kuto bhih’, a question of two syllables. Verse 40 also ended with ‘bhitih kutah’, so the question returns here. It recalls the Upanishadic phrase ‘na bibheti kutaschana’, he fears nothing from anywhere. The view that fearlessness is a mark of liberation runs widely through Vedanta.

ಈ ಶ್ಲೋಕ ಸುತ್ತಲಿನವುಗಳಿಗಿಂತ ಚಿಕ್ಕದು, ಛಂದಸ್ಸು ಬೇರೆ. ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಿದರೆ ಬೆಸ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಹನ್ನೊಂದು, ಸಮ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡು. ಹೀಗೆ ಬೆಸ ಮತ್ತು ಸಮ ಪಾದಗಳು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಅಳತೆಯಲ್ಲಿರುವ ವೃತ್ತವನ್ನು ಅರ್ಧಸಮ ವೃತ್ತ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಈ ಅಳತೆಯ ವೃತ್ತಕ್ಕೆ ಮಾಲಭಾರಿಣೀ ಎಂದು ಛಂದಸ್ಸಿನ ಗ್ರಂಥಗಳು ಹೆಸರಿಸುತ್ತವೆ, ಅದನ್ನು ಔಪಚ್ಛಂದಸಿಕ ಗುಂಪಿನದು ಎಂದು ಹಲವರು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೆಸರು ಏನೇ ಇರಲಿ, ಸಾಲು ಚಿಕ್ಕದಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಶ್ಲೋಕ ಬೇಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಆ ಬಿರುಸು ಕೊನೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಒದಗುತ್ತದೆ.

This verse is shorter than those around it, and its metre is different. Counting the syllables gives eleven in the odd quarters and twelve in the even ones. A metre whose odd and even quarters are of different measure is called an ardhasama vritta. Works on prosody name this measure malabharini and many place it in the aupacchandasika family. Whatever the name, the short lines make the verse finish quickly, and that briskness suits the question it ends on.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ರಾತ್ರಿಯ ಹೊತ್ತು ಆಸ್ಪತ್ರೆಯ ಲಿಫ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ವರದಿ ಹಿಡಿದು ನಿಂತಿರುವಾಗ ಮನಸ್ಸು ಬೇಡದ ಕಡೆಗಳಿಗೆಲ್ಲ ಓಡುತ್ತದೆ. ಬೇಕಾದ ಅಂತಸ್ತು ಬರುವ ಮೊದಲೇ ಹಲವು ಕೆಟ್ಟ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಿ ಮುಗಿಸಿರುತ್ತೇವೆ.

Standing at night in a hospital lift with a report in hand, the mind runs to places it need not go. Before the floor we want arrives, we have already counted several of the worst possibilities.

ಆಗ ಹೆದರಿಕೆ ಸಣ್ಣದಾಗುವುದು ಸಮಾಧಾನದ ಮಾತಿನಿಂದ ಅಲ್ಲ, ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರೂ ಇದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಅರಿವಿನಿಂದ. ಶ್ಲೋಕ ಹೇಳುತ್ತಿರುವುದೂ ಅದನ್ನೇ, ಒಳಗೆ ಒಂದು ನೆಲೆ ಇದ್ದರೆ ಉಳಿದವು ಅಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಕಾಯಿಲೆಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಲ್ಲ, ಹೆದರಿಕೆಯ ಜೊತೆ ಇರುವ ಒಂದು ಬಗೆ.

Fear grows smaller then, not because of soothing words but because we know someone is with us. That is what the verse is saying too. When something steady is present inside, the rest does not look so large. This is no treatment for an illness. It is a way of being with fear.