ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 38 ಅರ್ಥ: ಪ್ರಾಕ್ಪುಣ್ಯಾಚಲಮಾರ್ಗದರ್ಶಿತ

ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಮೊದಲ ಎರಡೂವರೆ ಸಾಲುಗಳನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಓದಬೇಕು, ಒಮ್ಮೆ ಚಂದ್ರನ ಬಗ್ಗೆ, ಒಮ್ಮೆ ಶಿವನ ಬಗ್ಗೆ. ಚಂದ್ರನ ಕಡೆಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಚಿತ್ರ ಸ್ಪಷ್ಟ, ಪುಣ್ಯದ ಪೂರ್ವದ ಬೆಟ್ಟದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಮೂಡಿದ, ಅಮೃತದ ಒಡಲಿನ, ತಿಳಿಯಾಗಿ ಬೆಳಗುವ, ಮಂಗಳವಾದ ಚಂದ್ರ, ಮೊಲದ ಗುರುತನ್ನು ಹೊತ್ತು, ತುಂಬಿಕೊಂಡು, ಕತ್ತಲನ್ನು ಕಳೆಯುತ್ತಾ ಕೊಳದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನ ಕಡೆಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಅದೇ ಪದಗಳು ಬೇರೆ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತವೆ.

The first two and a half lines of this verse have to be read twice, once of the moon and once of Shiva. Taken of the moon the picture is plain: risen on the path of the holy eastern mountain, a body of nectar, shining clear and auspicious, bearing the hare’s mark, at the full, clearing away the darkness, the moon is reflected in a lake. Taken of Shiva the same words yield other senses.

ಜೋಡಿಗಳನ್ನು ಬಿಡಿಸಿ ನೋಡಬಹುದು. ಸೋಮ ಎಂದರೆ ಚಂದ್ರ, ಮತ್ತು ಸ ಜೊತೆಗೆ ಉಮಾ ಎಂದು ಬಿಡಿಸಿದರೆ ಉಮೆಯೊಡನಿರುವ ಶಿವ. ಸುಧಾಮೂರ್ತಿ ಎಂದರೆ ಅಮೃತವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಚಂದ್ರನ ಬಿಂಬ, ಮತ್ತು ಸಾವಿಲ್ಲದ ಆನಂದವೇ ಮೈವೆತ್ತ ಶಿವ. ಮೃಗಧರ ಎಂದರೆ ಮೊಲದ ಗುರುತನ್ನು ಹೊತ್ತ ಚಂದ್ರ, ಮತ್ತು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದ ಶಿವ. ತಮೋಮೋಚಕ ಎಂದರೆ ರಾತ್ರಿಯ ಕತ್ತಲನ್ನು ಕಳೆಯುವ ಚಂದ್ರ, ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನವೆಂಬ ತಮಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಿಡಿಸುವ ಶಿವ. ಪೂರ್ಣ ಎಂದರೆ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ಚಂದ್ರ, ಮತ್ತು ಯಾವ ಕೊರತೆಯೂ ಇಲ್ಲದ ಪೂರ್ಣ ವಸ್ತು. ಪ್ರಸನ್ನ ಎಂದರೆ ತಿಳಿಯಾದ ಬೆಳಕು, ಮತ್ತು ಒಲಿದ ಮನಸ್ಸು.

The pairs may be taken one by one. Soma is the moon, and, split as sa with Uma, it is Shiva who is with Uma. Sudhamurti is the disc of the moon that holds the nectar, and Shiva who is deathless bliss embodied. Mrigadhara is the moon that bears the mark of the hare, and Shiva who holds the deer in his hand. Tamomochaka is the moon that clears the darkness of night, and Shiva who releases from the darkness of ignorance. Purna is the moon at the full, and that which lacks nothing at all. Prasanna is clear light, and a mind well disposed.

ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಮಾತುಗಳು ಈ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸುತ್ತವೆ. ಚಂದ್ರ ಮೂಡಿದಾಗ ಕಡಲು ಉಬ್ಬುತ್ತದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಶಿವ ಒಳಗೆ ಕಂಡಾಗ ಆನಂದದ ಕಡಲು ಉಬ್ಬುತ್ತದೆ. ಚಂದ್ರ ಮೂಡಿದಾಗ ಸುಮನಸ್ ಎಂದರೆ ಹೂವುಗಳು ಅರಳುತ್ತವೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಸುಮನಸ್ ಎಂದರೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಮನಸ್ಸಿನವರ ವೃತ್ತಿ ಎಂದರೆ ಒಳಗಿನ ನಡೆ ಎದ್ದು ಬರುತ್ತದೆ. ವೃತ್ತಿ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಅರಳುವಿಕೆ, ನಡತೆ, ಜೀವನೋಪಾಯ ಎಂಬ ಅರ್ಥಗಳೆಲ್ಲ ಇರುವುದರಿಂದ ಈ ಸಾಲು ಮೂರೂ ಕಡೆಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ.

The last two statements join the two senses in a single picture. When the moon rises the sea swells, and so, when Shiva is seen within, the ocean of bliss swells. When the moon rises the sumanas, the flowers, open, and so too the vritti, the inward turning, of the sumanas, the good-minded, comes forth. Since vritti carries the senses of unfolding, of conduct and of livelihood, the line serves in all three directions.

ಶ್ಲೋಕದ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಪದ ಚೇತಃಪುಷ್ಕರ. ಪುಷ್ಕರ ಎಂದರೆ ಕೊಳ, ಕಮಲ, ಆಕಾಶ ಎಂಬ ಅರ್ಥಗಳಿವೆ. ಕೊಳದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದು ಚಂದ್ರನ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ, ಚಂದ್ರನಲ್ಲ. ನೀರು ಅಲುಗಾಡಿದರೆ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ ಚೂರಾಗುತ್ತದೆ, ಆಕಾಶದ ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಏನೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಶಿವ ಒಳಗೆ ಕಾಣುವುದೂ ಹೀಗೆಯೇ, ಮನಸ್ಸು ನಿಂತಾಗ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಕಲಕಿದಾಗ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಾಕ್ಪುಣ್ಯ ಎಂಬ ಮೊದಲ ಪದವೂ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾದದ್ದು, ಈ ಕಾಣುವಿಕೆ ಈ ಕ್ಷಣದ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದಲೇ ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

The word at the centre of the verse is chetahpushkara. Pushkara means a lake, a lotus and also the sky. What is seen in a lake is the moon’s reflection, not the moon. If the water stirs, the reflection breaks, and nothing happens to the moon in the sky. Shiva is seen within in the same way: he appears when the mind is still and not when it is troubled. The first word, prakpunya, is honest too, for it grants that this seeing does not come from the effort of this moment alone.

ಶ್ಲೋಕದ ಮೂರು ಮಾತುಗಳು ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಈಗಾಗಲೇ ಬಂದಿದ್ದವು, ಮೃಗಧರ, ಶಿವ, ಮತ್ತು ಸಾಂಬನ ಕಲ್ಪನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅವು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಜಿಸುವ ರೂಪದ ವಿವರಗಳಾಗಿದ್ದವು, ಇಲ್ಲಿ ಅವೇ ಚಂದ್ರನ ವರ್ಣನೆಯಾಗಿಯೂ ದುಡಿಯುತ್ತವೆ. ಮೂವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಕಲಶದ ತಿಳಿನೀರು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಳವಾಗಿ ಹರಡಿದೆ. ಛಂದಸ್ಸು ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತ, ಪಾದಕ್ಕೆ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು ಅಕ್ಷರ, ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಅಕ್ಷರದ ನಂತರ ಯತಿ.

Three of the words here had already appeared in verse 3: mrigadhara, Shiva, and the idea of Samba. There they were details of the form worshipped in the heart, while here the same words work as a description of the moon as well. The clear water of the pot in verse 36 has widened here into a lake. The metre is shardulavikridita, nineteen syllables to the quarter, with the pause after the twelfth.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ವಿದ್ಯುತ್ ಹೋದ ಸಂಜೆ ಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸ ನಿಂತುಬಿಡುತ್ತದೆ. ದೀಪ ಮತ್ತೆ ಬಂದ ಆ ಒಂದು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸದ್ದು ಏಳುತ್ತದೆ, ಎಲ್ಲರೂ ಕೆಳಗಿಟ್ಟದ್ದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

On an evening when the power goes, all work in the street stops. In the one moment when the light returns there is a stir in the houses, and everyone picks up again what they had put down.

ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಬೆಳಕು ಬಂದ ಮೇಲೆ ಉಳಿದದ್ದು ತಾನೇ ಸಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ನಮ್ಮ ಒಳಗಿನ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ನಿಜ. ಮನಸ್ಸು ತಿಳಿಯಾದ ದಿನ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕೆಲಸ ಕಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಆ ತಿಳಿತನ ನಮ್ಮ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಮಾತ್ರ ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

That the rest follows once a small light comes is true of our inward life as well. On a day when the mind is clear, the work to be done does not look hard. But we have to grant, too, that such clearness does not come from our effort alone.