ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 19 ಅರ್ಥ: ದುರಾಶಾಭೂಯಿಷ್ಠೇ

ಮೊದಲ ಎರಡು ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸಾರಕ್ಕೆ ಐದು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಬರುತ್ತವೆ, ಅವೆಲ್ಲವೂ ‘ದುರ್’ ಎಂಬ ಉಪಸರ್ಗದಿಂದಲೇ ಶುರುವಾಗುತ್ತವೆ. ಕೆಟ್ಟ ಆಸೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದು, ಕೆಟ್ಟ ಒಡೆಯನ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಕಟ್ಟುವುದು, ದಾಟಲಾಗದ್ದು, ಪಾಪದ ಮನೆ, ದುಃಖವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವುದು. ಒಂದೇ ಸದ್ದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬಡಿದಂತೆ ಕೇಳುವ ಈ ಅನುಪ್ರಾಸ ಬೇಸರದ ಭಾವವನ್ನೇ ಸದ್ದಿನಲ್ಲಿ ತರುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲವೂ ಸಪ್ತಮೀ ವಿಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿದ್ದು ‘ಸಂಸಾರೇ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಹೊಂದುತ್ತವೆ.

The first two quarters give samsara five epithets, and every one of them begins with the prefix ‘dur’, bad or hard. Filled with bad hopes, fastening one to a bad master’s door, impossible to cross, a house of sin, a begetter of sorrow. The alliteration falls like the same sound struck again and again, and brings the weariness into the very sound. All five stand in the locative, agreeing with ‘samsare’.

‘ದುರಧಿಪಗೃಹದ್ವಾರಘಟಕೇ’ ಎಂಬುದು ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಜೀವಂತ ಚಿತ್ರ. ಕೆಟ್ಟ ಒಡೆಯನ ಮನೆಯ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಕಾಯುತ್ತ ನಿಂತ ಸೇವಕನ ಸ್ಥಿತಿ ಅದು. ‘ಘಟಕ’ ಎಂದರೆ ಜೋಡಿಸುವುದು, ಕಟ್ಟಿಹಾಕುವುದು. ಸಂಸಾರವೇ ನಮ್ಮನ್ನು ಆ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಕಟ್ಟಿಹಾಕುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಬದುಕಿಗಾಗಿ ಯೋಗ್ಯರಲ್ಲದವರ ಬಾಗಿಲು ಕಾಯುವ ಸೇವಾವೃತ್ತಿಯ ಅವಮಾನವನ್ನು ಸಂಸ್ಕೃತ ಕವಿಗಳು ಆಗಾಗ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಅದೇ ನೋವು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಸಾರಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಕೆಯಾಗಿ ಬಂದಿದೆ.

‘Duradhipagrihadvaraghatake’ is the living picture of the verse: the state of a servant standing and waiting at the door of a bad master’s house. ‘Ghataka’ means what joins or fastens, so samsara is what ties us to that doorstep. Sanskrit poets often speak of the humiliation of service that keeps one waiting at the doors of the unworthy, and that same hurt comes here as a comparison for samsara.

ಮೂರನೆಯ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು. ನನ್ನ ಆಯಾಸವನ್ನು ಏಕೆ ದೂರ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಈ ಆಯಾಸ ಯಾರ ಉಪಕಾರಕ್ಕಾಗಿ. ಎರಡನೆಯದು ಹರಿತವಾದ ಪ್ರಶ್ನೆ. ನನ್ನ ಬಳಲಿಕೆಯಿಂದ ನನಗೂ ಲಾಭವಿಲ್ಲ, ಬೇರೆ ಯಾರಿಗೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅದರ ಧ್ವನಿ. ‘ವದೇಯಂ’ ಎಂಬುದನ್ನು ‘ವದ ಇಯಂ’ ಎಂದು ಬಿಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಒಂದು ಪಾಠ, ಆಗ ಹೇಳು, ಇದೇ ನಿನಗೆ ಸಂತೋಷವಾದರೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಬರುತ್ತದೆ. ‘ವದೇಯಮ್’ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾರೂಪವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ನಾನು ಏನು ಹೇಳಲಿ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕಾಣುವ ಪಾಠವೂ ಇದೆ.

The third quarter asks two questions: why do you not take away my weariness, and for whose benefit is this weariness? The second is the sharper one, hinting that his exhaustion profits neither him nor anyone else. One way of reading ‘vadeyam’ is to split it as ‘vada iyam’, tell me, if this itself is your pleasure. Another takes it as the verb form ‘vadeyam’, what am I to say.

ಕೊನೆಯ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಶ್ಲೋಕದ ದಿಕ್ಕು ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ದೂರು ಹೇಳಿ ಮುಗಿಸಿದವನು ಕೊನೆಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ. ನನ್ನ ಬಳಲಿಕೆಯೇ ನಿನಗೆ ಇಷ್ಟವಾದರೆ ಅದರಲ್ಲೂ ನಾವು ಕೃತಾರ್ಥರು ಎಂಬ ಮಾತು ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಗೆಯಾಗಿ ಬದಲಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ವಯಮ್’ ಎಂಬ ಬಹುವಚನ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ, ಕವಿ ತನ್ನನ್ನು ಗೌರವದ ಬಹುವಚನದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂದೂ, ಎಲ್ಲ ಭಕ್ತರ ಪರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂದೂ ಹಲವರು ಅರ್ಥ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಛಂದಸ್ಸು ಶಿಖರಿಣೀ.

In the last quarter the verse turns. The man who has finished complaining ends by surrendering. Saying that if his weariness is what pleases Shiva then even in that they are fulfilled changes a demand into an acceptance. The plural ‘vayam’, we, is used here, and readers take it either as the poet speaking of himself in a respectful plural or as speaking for all devotees. The metre is shikharini.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ರಾತ್ರಿ ಪಾಳಿಯ ಪಟ್ಟಿ ಗೋಡೆಯ ಮೇಲೆ ನೇತಾಡುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವಾರದ ಪಾಳಿ ಮುಗಿಯುವ ಮೊದಲೇ ಮುಂದಿನ ವಾರದ ಪಟ್ಟಿ ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ದುಡಿಮೆಗೆ ಕೊನೆ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವ ಆಗಾಗ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಬರುತ್ತದೆ.

The night duty roster hangs on the wall. Before one week of shifts is over, the list for the next week is already up. The feeling that the work has no end comes to all of us now and then.

ಆ ಬೇಸರ ಸುಳ್ಳಲ್ಲ, ಅದನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ತಪ್ಪೂ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಹೇಳಿಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಮರಳುವ ಒಂದು ಶಾಂತಿ ಬೇಕು. ಈ ಶ್ಲೋಕ ದೂರಿನಿಂದ ಶುರುವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

That weariness is not false, and there is nothing wrong in saying it aloud. But after saying it we need a certain calm to go back to the work. This verse begins in complaint and ends in acceptance.