ಶಿವಾನಂದ ಲಹರೀ ಶ್ಲೋಕ 12 ಅರ್ಥ: ಗುಹಾಯಾಂ ಗೇಹೇ ವಾ

ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿರುವ ಜಾಗಗಳು ಬರಿಯ ಜಾಗಗಳಲ್ಲ, ತಪಸ್ಸಿನ ಜಾಗಗಳು. ಗುಹೆ, ಕಾಡು, ಬೆಟ್ಟದ ತುದಿ ಇವು ಏಕಾಂತದ ನೆಲೆಗಳು. ನೀರಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವುದು, ಸುತ್ತಲೂ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಕೂರುವುದು ಇವು ಕಠಿಣ ವ್ರತಗಳೆಂದು ಪರಂಪರೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಆ ಸಾಲಿನ ನಡುವೆಯೇ ಕವಿ ‘ಗೇಹೇ’ (ಮನೆಯಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪದವನ್ನು ಇಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಂದೇ ಪ್ರಶ್ನೆ ಒಟ್ಟಿಗೆ ತೂಗುತ್ತದೆ, ‘ವಸತೇಃ ಕಿಂ ಫಲಮ್’, ವಾಸಸ್ಥಳದಿಂದ ಏನು ಫಲ.

The places in the list are not merely places. They are the places of austerity. Cave, forest and hill top are the sites of solitude, and tradition speaks of standing in water and sitting surrounded by fires as hard observances. Into the middle of that row the poet slips the ordinary word ‘gehe’, in a house. One question then weighs them all together: ‘vasateh kim phalam’, what is the fruit of a dwelling place?

‘ಅಂತಃಕರಣಮಪಿ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ ಎಂಬ ಚಿಕ್ಕ ಪದವೇ ಮುಖ್ಯ. ದೇಹ ಎಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಸರಿ, ಒಳಮನಸ್ಸು ಎಲ್ಲಿದೆ ಎಂಬುದೇ ಲೆಕ್ಕ ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಅದರಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ. ಅಂತಃಕರಣ ಎಂದರೆ ಒಳಗಿನ ಸಾಧನ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಗಣನೆಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ, ಚಿತ್ತ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕನ್ನೂ ಅದು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅಂದರೆ ಯೋಚನೆ, ತೀರ್ಮಾನ, ನಾನು ಎಂಬ ಭಾವ, ನೆನಪು ಇವೆಲ್ಲ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಎಲ್ಲಿ ನಿಂತಿವೆ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಶ್ನೆ.

In ‘antahkaranam api’ the small word ‘api’ is the important one. It gives the sense that wherever the body may be, what counts is where the inner mind is. Antahkarana means the inner instrument, and in the usual reckoning it covers all four of mind, intellect, the sense of I, and memory. The question here is where thought, decision, the sense of oneself and remembrance all stand together.

‘ತವ ಪದೇ’ ಎಂಬ ಮಾತಿಗೆ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳಿವೆ. ಪದ ಎಂದರೆ ಪಾದ, ಪದ ಎಂದರೆ ನೆಲೆ ಅಥವಾ ಸ್ಥಿತಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಪಾದದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದೆ ಎಂಬುದು ನಿನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ ಎಂದೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಶ್ಲೋಕ ಯೋಗಕ್ಕೆ ತನ್ನದೇ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಪತಂಜಲಿಯ ಯೋಗಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಯೋಗ ಎಂದರೆ ಚಿತ್ತದ ವೃತ್ತಿಗಳ ನಿರೋಧ. ಇಲ್ಲಿ ಯೋಗ ಎಂದರೆ ಮನಸ್ಸು ಶಿವನ ಪಾದದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವುದು. ಆಸನ, ಸ್ಥಳ, ಕ್ರಮ ಇವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಶ್ಲೋಕ ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ.

‘Tava pade’ can be taken two ways. Pada means a foot, and pada also means a station or a state. So standing at your foot is also resting in your state. The verse thus gives yoga a definition of its own. In Patanjali’s Yoga Sutra, yoga is the stilling of the movements of the mind. Here yoga is the mind standing at Shiva’s feet, and of posture, place and procedure the verse says nothing.

‘ವಸತೇಃ ಕಿಂ ಫಲಮ್’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಉತ್ತರಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇಡುತ್ತದೆ, ‘ಯೋಗಃ ಅಸೌ’, ‘ಸ ಚ ಪರಮಯೋಗೀ’, ‘ಸ ಚ ಸುಖೀ’. ಸ್ಥಿತಿ, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಫಲ ಈ ಮೂರೂ ಒಂದೇ ಉಸಿರಿನಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತವೆ. ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಪರಮಸೌಖ್ಯಂ ವ್ರಜ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ ಚ ಸುಖೀ’ ಆಗಿ ಮರಳುತ್ತದೆ. ವಸತು ಮತ್ತು ವಸತೇಃ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಧಾತುವಿನ ಎರಡು ರೂಪಗಳು ಶ್ಲೋಕದ ಎರಡು ಅರ್ಧಗಳನ್ನು ಬೆಸೆಯುತ್ತವೆ. ಛಂದಸ್ಸು ಶಿಖರಿಣೀ.

To the question ‘vasateh kim phalam’ the verse gives three answers at once: ‘yogah asau’, ‘sa cha paramayogi’, ‘sa cha sukhi’. The state, the person and the fruit all arrive in one breath. The ‘paramasaukhyam vraja’ of the sixth verse returns here as ‘sa cha sukhi’. Vasatu and vasateh, two forms of one root, tie the two halves of the verse together. The metre is shikharini.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಒಂದು ಬಾಡಿಗೆ ಮನೆಯಿಂದ ಇನ್ನೊಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಾಗ ಈ ಬಾರಿ ನೆಮ್ಮದಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಾವು ಆಶಿಸುತ್ತೇವೆ. ಪೆಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಜೋಡಿಸಿ ಮುಗಿಸಿದ ಮೇಲೆ, ಹಳೆಯ ಚಿಂತೆಗಳೂ ಜೊತೆಗೇ ಬಂದಿರುವುದು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ.

Moving from one rented room to another, we hope that this time we will find some peace. Once the boxes are opened and everything is put in its place, we notice that the old worries have come along too.

ಜಾಗ ಬದಲಾಯಿಸುವುದು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಬೇಕು, ಅದನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕ ಅಲ್ಲಗಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದರೂ ಜೊತೆಗೇ ಬರುವುದು ಮನಸ್ಸು. ಅದರ ಕಡೆಗೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಗಮನ ಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಶ್ಲೋಕ ಮೆಲ್ಲಗೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ.

Changing a place is sometimes genuinely necessary, and the verse does not deny it. But what comes with us wherever we go is the mind, and the verse quietly reminds us that it needs some attention too.