ಭಗವದ್ಗೀತೆ 16.3 ಅರ್ಥ: ತೇಜಃ ಕ್ಷಮಾ ಧೃತಿಃ ಶೌಚಮ್

ಮುದ್ರಿಸಿ PDF

ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಹದಿನಾರನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎಲ್ಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ: ದೈವಾಸುರ ಸಂಪದ್ವಿಭಾಗ ಯೋಗ.

All verses of Chapter 16 in Kannada, Sanskrit or English IAST.

ಶ್ಲೋಕ (ಕನ್ನಡ)

ತೇಜಃ ಕ್ಷಮಾ ಧೃತಿಃ ಶೌಚಮದ್ರೋಹೋ ನಾತಿಮಾನಿತಾ।
ಭವಂತಿ ಸಂಪದಂ ದೈವೀಮಭಿಜಾತಸ್ಯ ಭಾರತ ॥ 3 ॥

ಶ್ಲೋಕ (ದೇವನಾಗರಿ)

तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता।
भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत ॥ 3 ॥

ಶ್ಲೋಕ (English IAST)

tejaḥ kṣamā dhṛtiḥ śaucamadroho nātimānitā|
bhavanti sampadaṃ daivīmabhijātasya bhārata || 3 ||

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ತೇಜಃ ಕ್ಷಮಾ ಧೃತಿಃ ಶೌಚಮ್ (तेजः क्षमा धृतिः शौचम्, tejaḥ kṣamā dhṛtiḥ śaucam) = ತೇಜಸ್ಸು, ಕ್ಷಮೆ, ಧೃತಿ, ಶುಚಿತ್ವ (vigour, forgiveness, fortitude, purity)
ಅದ್ರೋಹಃ ನ ಅತಿಮಾನಿತಾ (अद्रोहः न अतिमानिता, adrohaḥ na atimānitā) = ದ್ರೋಹವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಅತಿ ಅಭಿಮಾನವಿಲ್ಲದಿರುವುದು (absence of malice, absence of excessive pride)
ಭಾರತ ಭವಂತಿ (भारत भवन्ति, bhārata bhavanti) = ಭಾರತ, ಇವು ಇರುತ್ತವೆ (these are found, O Bharata)
ದೈವೀಂ ಸಂಪದಮ್ ಅಭಿಜಾತಸ್ಯ (दैवीं सम्पदम् अभिजातस्य, daivīṃ sampadam abhijātasya) = ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿನೊಡನೆ ಹುಟ್ಟಿದವನಲ್ಲಿ (in one born to the divine wealth)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ತೇಜಸ್ಸು, ಕ್ಷಮೆ, ಧೃತಿ, ಶುಚಿತ್ವ, ದ್ರೋಹವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಅತಿ ಅಭಿಮಾನವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಭಾರತ, ಇವು ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿನೊಡನೆ ಹುಟ್ಟಿದವನಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತವೆ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

Vigour, forgiveness, fortitude, purity, absence of malice and of excessive pride: these, O Bharata, are found in one born to the divine wealth.

ಶ್ಲೋಕ 16.3ರ ವಿವರಣೆContext and commentary on verse 16.3

ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು ‘ತೇಜಸ್’ ಚರ್ಮದ ಹೊಳಪಲ್ಲ, ದಿಟ್ಟತನ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ‘ಕ್ಷಮೆ’ ಮತ್ತು ‘ಅಕ್ರೋಧ’ದ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಬಿಡಿಸುತ್ತಾರೆ: ಬೈಗುಳ ಅಥವಾ ಹೊಡೆತ ಬಂದಾಗ ಒಳಗೆ ವಿಕಾರವೇ ಹುಟ್ಟದಿರುವುದು ಕ್ಷಮೆ, ಹುಟ್ಟಿದ ವಿಕಾರವನ್ನು ತಣಿಸುವುದು ಅಕ್ರೋಧ. ‘ಧೃತಿ’ ಅವರಿಗೆ ದೇಹ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕುಸಿಯುವಾಗ ಅವನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯುವ ಮನಸ್ಸಿನ ಶಕ್ತಿ.

Shankara says ‘tejas’ is not a glow of the skin but boldness. He draws a fine line between ‘kshama’ and ‘akrodha’: when abuse or a blow comes, not having any disturbance arise within is forgiveness, while calming a disturbance that has arisen is freedom from anger. ‘Dhriti’ for him is the power of the mind that holds up the body and senses when they sink.

ರಾಮಾನುಜಾಚಾರ್ಯರಿಗೆ ‘ತೇಜಸ್’ ದುಷ್ಟರಿಂದ ಸೋಲಿಸಲಾಗದಿರುವುದು, ‘ಧೃತಿ’ ದೊಡ್ಡ ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲೂ ಮಾಡಬೇಕಾದದ್ದನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುವುದು. ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರು ‘ಕ್ಷಮೆ’ಗೆ ಇನ್ನೊಂದು ಆಯಾಮ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ: ಕೋಪವಿಲ್ಲದೆ, ತೊಂದರೆ ಕೊಟ್ಟವನಿಗೆ ತಿರುಗಿ ತೊಂದರೆ ಕೊಡದಿರುವುದು. ಶ್ರೀಧರ ಸ್ವಾಮಿಗಳು ‘ಅದ್ರೋಹ’ವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಬಯಕೆಯಿಲ್ಲದಿರುವುದು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ, ‘ಧೃತಿ’ಯನ್ನು ದುಃಖದಿಂದ ಕುಸಿಯುತ್ತಿರುವ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುವುದು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

For Ramanuja ‘tejas’ is not being overcome by the wicked, and ‘dhriti’ is deciding what must be done even in great calamity. Madhva gives ‘forgiveness’ another dimension: not harming in return the one who has harmed, without anger. Sridhara Swami calls ‘adroha’ the absence of any wish to kill, and ‘dhriti’ steadying a mind that is sinking in sorrow.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

‘ಧೃತಿ’ ಎಂದರೆ ಇಂದಿನ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಚೇತರಿಕೆಯ ಶಕ್ತಿ. ದೀರ್ಘ ಕಾಯಿಲೆಯಲ್ಲಿ ದಿನದ ಸಣ್ಣ ಗುರಿಗಳು, ಆಪ್ತರ ಜೊತೆ, ನಿಯಮಿತ ದಿನಚರಿ ಈ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತವೆ.

‘Dhriti’ is, in today’s language, resilience. In a long illness, small goals for the day, the company of loved ones and a regular routine grow this strength.

ಕ್ಷಮೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬರಿಗೆ ಕೊಡುವ ಕೊಡುಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನ ಭಾರವನ್ನೂ ಇಳಿಸುತ್ತದೆ. ಕ್ಷಮಿಸುವುದು ಎಂದರೆ ತಪ್ಪನ್ನು ಸರಿ ಎನ್ನುವುದಲ್ಲ, ಅಪಾಯಕಾರಿ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುವುದೂ ಅಲ್ಲ.

Forgiveness is not only a gift to another, it also lightens the load on our own mind. Forgiving does not mean calling the wrong right, nor staying in a harmful relationship.