ಭಗವದ್ಗೀತೆ 3.34 ಅರ್ಥ: ಇಂದ್ರಿಯಸ್ಯೇಂದ್ರಿಯಸ್ಯಾರ್ಥೇ ರಾಗದ್ವೇಷೌ

ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕ ಎತ್ತಿದ ತೊಂದರೆಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು ಅದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ಪುರುಷಪ್ರಯತ್ನಕ್ಕೂ ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೂ ಜಾಗ ಇರುವುದು ಇಲ್ಲಿಯೇ.

The difficulty raised by the previous verse is answered here. Shankara says it plainly: this is where the field of human effort and of scripture lies.

ಅವರ ವಿವರಣೆ ಹೀಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಕೃತಿ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ತನ್ನ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುವುದು ಯಾವಾಗಲೂ ರಾಗ ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡೇ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಗ ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷದಿಂದ ನಿಯಮಿಸಿದರೆ ಮನುಷ್ಯ ಪ್ರಕೃತಿಯ ವಶದಲ್ಲಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಶಾಸ್ತ್ರದೃಷ್ಟಿಯವನಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕಳ್ಳರಂತೆ’ ಎಂಬುದು ಅವರದೇ ಉಪಮೆ.

His explanation runs like this. Nature always moves a man to its own work by putting liking and aversion in front. So if those two are held in check by their opposites, the man is no longer under nature’s control but is guided by what scripture shows. ‘Like thieves on the road’ is his own image.

ಶ್ರೀಧರ ಸ್ವಾಮಿಗಳ ಉಪಮೆ ಇನ್ನೂ ಸೊಗಸಾದದ್ದು. ವಿಷಯದ ನೆನಪಿನಿಂದ ರಾಗ ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿ, ಎಚ್ಚರವಿಲ್ಲದವನನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿ ಆಳವಾದ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಂತೆ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಒಯ್ಯುತ್ತದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರವು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲೇ, ಪ್ರವಾಹ ಸೇರುವ ಮುನ್ನವೇ ದೋಣಿ ಹತ್ತಿದವನಂತೆ, ಪರಮೇಶ್ವರನ ಭಜನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತದೆ.

Sridhara Swami’s image is finer still. By stirring up liking and aversion through the memory of an object, nature carries the inattentive man off by force, as one falls into a deep current. Scripture sets him going earlier, in the worship of the Lord, as one boards a boat before reaching the rapids.

ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರು ಆಶಾದಾಯಕವಾದ ಮಾತು ಸೇರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶಕ್ತಿಯಿರುವಷ್ಟು ನಿಗ್ರಹ ಮಾಡಲೇಬೇಕು, ಮತ್ತು ತಕ್ಷಣ ಫಲ ಕಾಣದಿದ್ದರೂ ಅತಿಯಾದ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಅದು ಸಿಕ್ಕೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ‘ಈ ಸಂಸ್ಕಾರ ಬಲವಾದದ್ದು, ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಗಳೂ ಅದರ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೂ ಅತಿ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಅದನ್ನು ಬೇರೆ ಮಾಡಬಹುದು’ ಎಂಬ ವಚನವನ್ನು ಅವರು ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ.

Madhva adds a hopeful word. Restraint must be attempted as far as one’s strength allows, and though the result may not show at once, with great effort it does come. He quotes the line: this samskara is strong, and even Brahma and the rest are under its power, yet with great effort it can be made otherwise.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಹಳೆಯ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವ ಬಗ್ಗೆ ಇಂದು ನಾವು ಕಲಿತಿರುವುದೂ ಇದನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಆಸೆ ಹುಟ್ಟಿದ ಮೇಲೆ ಅದರ ಜೊತೆ ಕುಸ್ತಿ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಅದನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಮೊದಲೇ ದೂರ ಮಾಡುವುದು ಸುಲಭ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಫಲಕಾರಿ.

What we have since learned about changing an old habit says the same thing. Rather than wrestling with a craving once it has arisen, it is easier and more effective to remove in advance the cue that sets it off.

ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಹಿ ಇಡದಿರುವುದು, ಸಿಗರೇಟು ಸೇದುವ ಗೆಳೆಯರ ಜೊತೆ ಆ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಇವು ದುರ್ಬಲತೆಯ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಅಲ್ಲ. ಶ್ರೀಧರ ಸ್ವಾಮಿಗಳ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಪ್ರವಾಹಕ್ಕೆ ಬೀಳುವ ಮೊದಲೇ ದೋಣಿ ಹತ್ತುವುದು.

Not keeping sweets in the house, not standing with smoking friends at that particular hour: these are not admissions of weakness. In Sridhara Swami’s words, they are boarding the boat before the current takes you.