ಭಗವದ್ಗೀತೆ 13.1 ಅರ್ಥ: ಇದಂ ಶರೀರಂ ಕೌಂತೇಯ

ಹದಿಮೂರನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ ಒಂದು ಸರಳ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ: ಈ ದೇಹ ಕ್ಷೇತ್ರ, ಅದನ್ನು ಅರಿಯುವವನು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ. ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು ‘ಕ್ಷೇತ್ರ’ ಪದಕ್ಕೆ ನಾಲ್ಕು ನಿರುಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ: ನಾಶದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಕ್ಷಯಿಸುವುದು, ಕರಗಿ ಹೋಗುವುದು, ಇಲ್ಲವೇ ಹೊಲದಂತೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಫಲ ಬೆಳೆಯುವುದು. ಅಂಗಾಲಿನಿಂದ ನೆತ್ತಿಯವರೆಗೆ ಈ ದೇಹವನ್ನು ತನ್ನ ಅರಿವಿನ ವಿಷಯವಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವನೇ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ. ಶ್ರೀಧರ ಸ್ವಾಮಿಗಳು ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಹಿಂದಿನದಕ್ಕೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾರೆ: ‘ಭಕ್ತರನ್ನು ಸಂಸಾರದಿಂದ ಮೇಲೆತ್ತುತ್ತೇನೆ’ (12.7) ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದ ಭಗವಂತ, ಆತ್ಮಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದೆ ಆ ಬಿಡುಗಡೆ ಇಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ, ಇಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ.

The thirteenth chapter opens with a simple sentence: this body is the field, and the one who knows it is the knower of the field. Shankara gives four derivations of the word ‘kshetra’: that which protects from decay, that which decays, that which wastes away, or that in which, as in a field, the fruit of action grows. The one who makes this body, from the soles of the feet to the crown of the head, the object of his knowing is the kshetrajna. Sridhara Swami links the chapter to the previous one: the Lord had said ‘I lift my devotees out of worldly existence’ (12.7), and since there is no such release without knowledge of the Self, he now teaches that knowledge.

ರಾಮಾನುಜಾಚಾರ್ಯರು ಇದಕ್ಕೆ ನಿತ್ಯಾನುಭವದ ಉದಾಹರಣೆ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ: ‘ನಾನು ದೇವತೆ, ನಾನು ಮನುಷ್ಯ, ನಾನು ದಪ್ಪ, ನಾನು ತೆಳ್ಳಗೆ’ ಎಂದು ದೇಹ ಆತ್ಮದೊಡನೆ ಒಂದೇ ಎಂಬಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದು ಅನುಭವಿಸುವ ಆತ್ಮನಿಗಿಂತ ಬೇರೆಯಾದ, ಅವನ ಅನುಭವದ ಕ್ಷೇತ್ರ. ‘ಇದನ್ನು ನಾನು ಬಲ್ಲೆ’ ಎಂದು ಅರಿಯುವವನು ಅರಿಯಲಾಗುವ ವಸ್ತುವಿಗಿಂತ ಬೇರೆ. ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರು ಅಧ್ಯಾಯದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ಹಿಂದೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಜ್ಞಾನ, ಜ್ಞೇಯ, ಕ್ಷೇತ್ರ, ಪುರುಷ ಇವುಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ತೋರಿಸುವುದು. ಕೆಲವು ಆವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಶ್ಲೋಕಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ‘ಪ್ರಕೃತಿಂ ಪುರುಷಂ ಚೈವ’ ಎಂಬ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಶ್ಲೋಕವಿದೆ. ಏಳುನೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅದು ಸೇರಿಲ್ಲ, ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರೂ ಅದಕ್ಕೆ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಬರೆದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪುಟಗಳ ಎಣಿಕೆ ಇಲ್ಲಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

Ramanuja gives an example from everyday experience: ‘I am a god, I am human, I am stout, I am thin’, and so the body appears to be one with the self. Yet it is the field of the experiencing self’s experience, other than that self. The one who knows ‘I know this’ is other than the object known. Madhva states the purpose of the chapter: to gather together knowledge, the knowable, the field and the person, spoken of here and there before, and to show them as distinct. Some editions have, before this verse, a verse with Arjuna’s question, ‘prakritim purusham chaiva’. It is not part of the Gita of seven hundred verses and Shankara wrote no comment on it, so the count on these pages begins here.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತಿದ್ದೇ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ದೇಹವನ್ನು ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿ ಕಾಣುವುದು ಅದನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವುದಲ್ಲ, ರೈತನಂತೆ ಅದನ್ನು ಕಾಳಜಿಯಿಂದ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು: ನಿದ್ರೆ, ಆಹಾರ, ಚಲನೆ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ.

What is sown in a field is what grows. To see the body as a field is not to neglect it, but to tend it with care, as a farmer does: sleep, food, movement and rest.

‘ನಾನು ದಪ್ಪ, ನಾನು ತೆಳ್ಳಗೆ’ ಎಂಬ ರಾಮಾನುಜಾಚಾರ್ಯರ ಉದಾಹರಣೆ ಇಂದಿಗೂ ಹೊಸದು. ದೇಹದ ತೂಕ, ಬಣ್ಣ, ಕಾಯಿಲೆಗಳಿಂದಲೇ ನಮ್ಮ ಬೆಲೆಯನ್ನು ಅಳೆಯುವ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕ ಮೃದುವಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತದೆ.

Ramanuja’s example, ‘I am stout, I am thin’, is fresh even today. This verse gently questions the habit of measuring our worth by the body’s weight, colour or illnesses.