ಭಗವದ್ಗೀತೆ 13.2 ಅರ್ಥ: ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಂ ಚಾಪಿ ಮಾಂ ವಿದ್ಧಿ

ಈ ಶ್ಲೋಕ ಅಧ್ಯಾಯದ ಅತ್ಯಂತ ಆಳವಾದ ವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು, ಆಚಾರ್ಯರು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗುತ್ತಾರೆ. ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು ಇದಕ್ಕೆ ಗೀತಾಭಾಷ್ಯದ ಅತ್ಯಂತ ದೀರ್ಘ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳಲ್ಲೊಂದನ್ನು ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಪ್ರಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯವರೆಗಿನ ಅನೇಕ ದೇಹಗಳ ಉಪಾಧಿಗಳಿಂದ ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಕಾಣುವ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ನಿಜವಾಗಿ ಸಂಸಾರವಿಲ್ಲದ ಪರಮೇಶ್ವರನೇ. ಹಾಗಾದರೆ ಈಶ್ವರನೂ ಸಂಸಾರಿಯಾಗುವನೇ ಎಂಬ ಆಕ್ಷೇಪಕ್ಕೆ ಅವರ ಉತ್ತರ: ಸಂಸಾರ ಅವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ಬಂದದ್ದು, ಹಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಹಾವು ಕಂಡಂತೆ, ಅದು ಆತ್ಮವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಶ್ರೀಧರ ಸ್ವಾಮಿಗಳೂ ‘ತತ್ತ್ವಮಸಿ’ ಎಂಬ ಶ್ರುತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ ಸಂಸಾರಿಯಾಗಿ ಕಾಣುವ ಜೀವ ವಸ್ತುತಃ ಚಿದಂಶದಿಂದ ನಾನೇ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

This verse is among the deepest sentences of the chapter, and the acharyas clearly part ways here. Shankara writes on it one of the longest comments in his Gita commentary. According to him the knower of the field, who appears divided by the adjuncts of countless bodies from Brahma down to a blade of grass, is in truth the supreme Lord, free of worldly existence. To the objection that the Lord would then become a being caught in samsara, his answer is: samsara comes from ignorance, like a snake seen in a rope, and it does not touch the Self. Sridhara Swami too recalls the shruti ‘tat tvam asi’ and says the jiva, who appears to be in samsara, is in truth myself, by its aspect of consciousness.

ರಾಮಾನುಜಾಚಾರ್ಯರ ಅರ್ಥ ಬೇರೆ: ‘ನನ್ನನ್ನು ಆತ್ಮವಾಗಿ ಹೊಂದಿರುವವನು ಎಂದು ತಿಳಿ.’ ದೇಹ ಆತ್ಮನ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿ ಅವನಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸಲಾಗದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ‘ನಾನು ಮನುಷ್ಯ’ ಎಂದು ಒಂದೇ ಪದದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತೇವೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಕ್ಷೇತ್ರವೂ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನೂ ಭಗವಂತನ ವಿಶೇಷಣಗಳು, ಅವನ ಶರೀರ, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ನಾನು’ ಎಂದು ಅವನು ಅವರ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಬಹುದು. ಇದಕ್ಕೆ ಅವರು ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಶ್ರುತಿಗಳನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರ ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮ ಮೂಲ ಪಠ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ಶ್ಲೋಕಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲ. ಈ ಭೇದಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತೀರ್ಪು ಕೊಡುವುದು ಈ ಪುಟದ ಕೆಲಸವಲ್ಲ.

Ramanuja’s sense is different: ‘know him as having me for his Self.’ Since the body is an attribute of the self and cannot exist apart from it, we say in a single phrase ‘I am human’. In the same way the field and its knower are both attributes of the Lord, his body, and so he can speak of them as ‘I’. He cites the shrutis on the inner controller in support. Madhva’s comment on this verse is not in our source text. It is not the work of this page to judge between these differences.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

‘ಎಲ್ಲ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ’, ಎಲ್ಲ ದೇಹಗಳಲ್ಲಿ. ಯಾವ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹಿಡಿದರೂ ಒಂದು ಮಾತು ಸ್ಪಷ್ಟ: ಪ್ರತಿ ದೇಹದೊಳಗಿನ ಅರಿವು ಗೌರವಕ್ಕೆ ಅರ್ಹ.

‘In all fields’, in all bodies. Whichever reading we follow, one thing is clear: the awareness within every body deserves respect.

ಆಸ್ಪತ್ರೆಯ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವ, ಮಾತನಾಡಲಾಗದ ರೋಗಿಯನ್ನು ಕಂಡಾಗಲೂ ಅಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಇದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ನೆನಪು ಆರೈಕೆಯ ರೀತಿಯನ್ನೇ ಬದಲಿಸುತ್ತದೆ. ಅವರ ಮುಂದೆ ಮಾತನಾಡುವಾಗಲೂ ಎಚ್ಚರ ಬೇಕು.

Even with a patient lying in a hospital bed, unable to speak, the reminder that a knower of the field is present there changes the very manner of care. Care is needed even in how we speak in front of them.