ಶ್ಲೋಕ (ಕನ್ನಡ)
ಪಾಂಚಜನ್ಯಂ ಹೃಷೀಕೇಶೋ ದೇವದತ್ತಂ ಧನಂಜಯಃ ।
ಪೌಂಡ್ರಂ ದಧ್ಮೌ ಮಹಾಶಂಖಂ ಭೀಮಕರ್ಮಾ ವೃಕೋದರಃ ॥ 15 ॥
ಶ್ಲೋಕ (ದೇವನಾಗರಿ)
पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः ।
पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥ 15 ॥
ಶ್ಲೋಕ (English IAST)
pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanañjayaḥ |
pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ || 15 ||
ಪದಶಃ ಅರ್ಥ
- ಪಾಂಚಜನ್ಯಮ್ (पाञ्चजन्यम्, pāñcajanyam) = ಪಾಂಚಜನ್ಯ ಎಂಬ ಶಂಖವನ್ನು (the conch Panchajanya)
- ಹೃಷೀಕೇಶಃ (हृषीकेशः, hṛṣīkeśaḥ) = ಹೃಷೀಕೇಶ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಕೃಷ್ಣ (Hrishikesha, Krishna, lord of the senses)
- ದೇವದತ್ತಮ್ (देवदत्तम्, devadattam) = ದೇವದತ್ತ ಎಂಬ ಶಂಖವನ್ನು (the conch Devadatta)
- ಧನಂಜಯಃ (धनञ्जयः, dhanañjayaḥ) = ಧನಂಜಯ, ಅಂದರೆ ಅರ್ಜುನ (Dhananjaya, Arjuna)
- ಪೌಂಡ್ರಮ್ (पौण्ड्रम्, pauṇḍram) = ಪೌಂಡ್ರ ಎಂಬ (named Paundra)
- ದಧ್ಮೌ (दध्मौ, dadhmau) = ಊದಿದನು (blew)
- ಮಹಾಶಂಖಮ್ (महाशङ्खम्, mahāśaṅkham) = ಮಹಾಶಂಖವನ್ನು (the great conch)
- ಭೀಮಕರ್ಮಾ (भीमकर्मा, bhīmakarmā) = ಭೀಕರ ಸಾಹಸಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ (of fearsome deeds)
- ವೃಕೋದರಃ (वृकोदरः, vṛkodaraḥ) = ತೋಳದ ಹೊಟ್ಟೆಯವನು, ಅಂದರೆ ಭೀಮ (wolf-bellied, Bhima)
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)
ಹೃಷೀಕೇಶನು ಪಾಂಚಜನ್ಯವನ್ನು, ಧನಂಜಯನು ದೇವದತ್ತವನ್ನು ಊದಿದರು. ಭೀಕರ ಸಾಹಸಗಳ ವೃಕೋದರನು ಪೌಂಡ್ರ ಎಂಬ ಮಹಾಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದನು.
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)
Hrishikesha blew Panchajanya and Dhananjaya blew Devadatta. Vrikodara of fearsome deeds blew the great conch Paundra.
ಚಿಂತನ (Reflection)
ಸಂಜಯ ಒಂದೊಂದು ಶಂಖದ ಹೆಸರನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಬೇಕೆಂದೇ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಮಧುಸೂದನ ಸರಸ್ವತಿಗಳು. ಪಾಂಡವರ ಕಡೆ ತಮ್ಮದೇ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಇಷ್ಟೊಂದು ಶಂಖಗಳಿವೆ. ನಿನ್ನ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಂಥದ್ದು ಒಂದೂ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಸಂಜಯ ರಾಜನಿಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಮನುಷ್ಯರ ಹೆಸರುಗಳಿಗೂ ತೂಕವಿದೆ. ‘ಹೃಷೀಕೇಶ’ ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವವನು, ಎಲ್ಲರೊಳಗೂ ಇರುವ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ. ಅವನೇ ಪಾಂಡವರ ಸಹಾಯಕ. ‘ಧನಂಜಯ’ ಎಂದರೆ ದಿಗ್ವಿಜಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ರಾಜರನ್ನು ಗೆದ್ದು ಧನ ತಂದವನು. ಆನಂದಗಿರಿಗಳು ಒಂದು ಮನುಷ್ಯಸಹಜ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಯುದ್ಧವೆಂದರೆ ಇಷ್ಟಪಡುವ ಭೀಮ, ಆ ಇಬ್ಬರು ಸಿದ್ಧರಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಹಿಗ್ಗುತ್ತಾನೆ.
Sanjaya names each conch, and Madhusudana Saraswati thinks that is deliberate. On the Pandava side so many conches are known by their own names; in your army, he has Sanjaya tell the king, not one. The names of the men carry weight too. Hrishikesha is the mover of every sense, the one who dwells within all, and he is the ally of the Pandavas. Dhananjaya is the man who defeated every king in the conquest of the quarters and brought home their wealth. Anandagiri adds a human touch: Bhima, who loves a battle, sees those two ready and is glad.
ಶ್ರೀ ಮಧುಸೂದನ ಸರಸ್ವತಿಗಳ ಗೂಢಾರ್ಥದೀಪಿಕಾ; ಶ್ರೀ ಆನಂದಗಿರಿಗಳ ಭಾಷ್ಯಟೀಕೆ
Sri Madhusudana Saraswati, Gudhartha Dipika; Sri Anandagiri, Tika on the Bhashya
ಶ್ಲೋಕ 1.15ರ ವಿವರಣೆContext and commentary on verse 1.15
ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಶಂಖಕ್ಕೂ ಹೆಸರಿದೆ, ಪ್ರತಿ ವೀರನಿಗೂ ಒಂದು ಬಿರುದಿದೆ. ‘ಪಾಂಚಜನ್ಯ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಪಂಚಜನ ಎಂಬ ಅಸುರನಿಂದ ಬಂದದ್ದು. ಗುರು ಸಾಂದೀಪನಿಯ ಮಗನನ್ನು ಬಿಡಿಸಿ ತರುವಾಗ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿದ್ದ ಆ ಅಸುರನನ್ನು ಕೃಷ್ಣ ಕೊಂದು ಅವನ ಶಂಖವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು ಎಂದು ಭಾಗವತ ಮೊದಲಾದ ಪುರಾಣಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ‘ದೇವದತ್ತ’ ಎಂದರೆ ದೇವತೆಗಳು ಕೊಟ್ಟದ್ದು. ‘ಪೌಂಡ್ರ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಮೂಲದ ಬಗ್ಗೆ ಆಕರಗಳಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮತವಿಲ್ಲ.
Here every conch has a name and every warrior an epithet. The name Panchajanya comes from the asura Panchajana. The Bhagavata and other Puranas relate that Krishna, while rescuing the son of his teacher Sandipani, killed that asura, who lived in the sea, and took his conch. Devadatta means ‘given by the gods’. The sources do not agree on the origin of the name Paundra.
ಬಿರುದುಗಳೂ ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತವೆ. ‘ಹೃಷೀಕೇಶ’ ಎಂದರೆ ಹೃಷೀಕಗಳ, ಅಂದರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಈಶ. ರಾಜಸೂಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹಲವು ರಾಜರನ್ನು ಗೆದ್ದು ಸಂಪತ್ತು ತಂದವನು ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಅರ್ಜುನ ಧನಂಜಯ. ತೋಳದಂತೆ ಹೊಟ್ಟೆಯುಳ್ಳವನು ಎಂದು ಶ್ರೀಧರ ಸ್ವಾಮಿಗಳು ‘ವೃಕೋದರ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಬಿಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದಲ್ಲದೆ ‘ಭೀಮ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿಗೆ ಹೊಂದುವಂತೆ ‘ಭೀಮಕರ್ಮಾ’, ಭೀಕರ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವವನು ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನೂ ಸಂಜಯ ಸೇರಿಸುತ್ತಾನೆ.
The epithets tell stories too. Hrishikesha means the lord, isha, of the hrishikas, the senses. Arjuna is Dhananjaya, ‘winner of wealth’, because he conquered many kings and brought back riches at the time of the Rajasuya. Sridhara Swami explains vrikodara as one with a belly like a wolf’s. And to match the name Bhima, Sanjaya adds bhimakarma, ‘doer of fearsome deeds’.
ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.
Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.
ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today
ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಹೃಷೀಕೇಶ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಒಡೆಯ ಎಂದು ಕರೆದಿರುವುದನ್ನು ಗಮನಿಸಿ. ಇನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅದೇ ರಥದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಕುಸಿಯಲಿವೆ. ಕೈ ನಡುಗುತ್ತದೆ, ಬಾಯಿ ಒಣಗುತ್ತದೆ, ಬಿಲ್ಲು ಜಾರುತ್ತದೆ.
Notice that Krishna is called Hrishikesha, lord of the senses, in this verse. In a little while, in that same chariot, Arjuna’s senses will give way one by one. His hands will tremble, his mouth will go dry, his bow will slip.
ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಒಡೆಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಇರುವಾಗಲೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕುಸಿಯಬಹುದು. ನಮಗೆಲ್ಲರಿಗೂ ಇದು ಗೊತ್ತು. ಅರಿವು ಹತ್ತಿರವಿರುವುದು ಬೇರೆ, ಅದು ನಮ್ಮೊಳಗೆ ಇಳಿಯುವುದು ಬೇರೆ. ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಉಳಿದ ಅಧ್ಯಾಯಗಳು ಈ ಅಂತರವನ್ನು ದಾಟುವ ಪ್ರಯತ್ನ.
The senses can collapse even with their lord standing right beside us. We all know this. Having wisdom close at hand is one thing, and having it sink into us is another. The rest of the Bhagavad Gita is an attempt to cross that gap.
ಪಾಠದಲ್ಲಿ ತಪ್ಪೋ ಬೇರೆ ಪಾಠಾಂತರವೋ ಕಂಡಿತೇ? ನಮಗೆ ತಿಳಿಸಿ.
Noticed a mistake or a different reading? Tell us.
ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಬರೆಯಿರಿ