ಭಗವದ್ಗೀತೆ 5.13 ಅರ್ಥ: ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ ಮನಸಾ

ದೇಹವನ್ನು ಒಂಬತ್ತು ಬಾಗಿಲುಗಳ ಪುರ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಚಿತ್ರ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲೂ ಇದೆ. ಶ್ವೇತಾಶ್ವತರ ಉಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇದೇ ‘ನವದ್ವಾರೇ ಪುರೇ ದೇಹೀ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಬರುತ್ತದೆ. ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಏಳು ಬಾಗಿಲುಗಳು: ಎರಡು ಕಣ್ಣು, ಎರಡು ಕಿವಿ, ಎರಡು ಮೂಗಿನ ಹೊಳ್ಳೆ, ಬಾಯಿ. ಕೆಳಗೆ ವಿಸರ್ಜನೆಯ ಎರಡು.

The image of the body as a city of nine gates is found in the Upanishads too. The same phrase, ‘the embodied one in the city of nine gates’, occurs in the Shvetashvatara Upanishad. Seven gates are in the head: two eyes, two ears, two nostrils and the mouth. Two are below, for excretion.

ಇಲ್ಲಿಂದ ಮಾತು ತಿರುಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಶ್ರೀಧರ ಸ್ವಾಮಿಗಳು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಮನಸ್ಸು ಶುದ್ಧವಾಗದವನಿಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗ ಮೇಲು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಈಗ ಶುದ್ಧ ಮನಸ್ಸಿನವನಿಗೆ ಸಂನ್ಯಾಸ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಅಹಂಕಾರವಿಲ್ಲದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಮಮಕಾರವಿಲ್ಲದ್ದರಿಂದ ಮಾಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

Sridhara Swami notes that the argument turns here. Until now it was said that for one whose mind is not yet pure, the yoga of action is better. Now it is said that for the pure in mind, renunciation is best. Because he has no ego he does not act, and because he has no possessiveness he does not cause others to act.

ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು ‘ದೇಹದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾನೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲೇ ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲರೂ ದೇಹದಲ್ಲೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೇ ಎಂದು ಕೇಳಬಹುದು. ಆದರೆ ದೇಹವೇ ತಾನು ಎಂದು ತಿಳಿದವನು ‘ನಾನು ಮನೆಯಲ್ಲಿ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ, ಆಸನದ ಮೇಲೆ ಇದ್ದೇನೆ’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ತಾನು ದೇಹಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆ ಎಂದು ಕಾಣುವವನಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಮನೆಯಲ್ಲಿರುವಂತೆ ‘ದೇಹದಲ್ಲಿ ಇದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ಅರಿವು ಸಾಧ್ಯ.

Shankara finds a subtlety in the very phrase ‘dwells in the body’. One might ask whether everyone does not dwell in the body. But one who takes the body to be himself says ‘I am in the house, on the ground, on the seat’. Only one who sees himself as distinct from the body can think ‘I dwell in the body’, as one dwells in a house.

ರಾಮಾನುಜಾಚಾರ್ಯರಿಗೆ ‘ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ತ್ಯಜಿಸುವುದು’ ಎಂದರೆ ಒಂದು ವಿವೇಕ: ಕರ್ಮದ ಕರ್ತೃತ್ವ ಹಿಂದಿನ ಕರ್ಮದಿಂದ ಬಂದ ದೇಹಸಂಬಂಧದಿಂದ ಬಂದದ್ದು, ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪದಿಂದಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆ ಒಂಬತ್ತು ಬಾಗಿಲಿನ ಪುರದಲ್ಲೇ ಇಡುವುದು. ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರು ‘ಮನಸಾ’ ಎಂಬ ಪದವೇ ಇಲ್ಲಿನ ತ್ಯಾಗ ಅಭಿಮಾನದ ತ್ಯಾಗ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

For Ramanuja ‘renouncing by the mind’ is a discernment: knowing that doership comes from the connection with a body brought by past karma, not from the nature of the self, one places actions in that city of nine gates itself. Madhva says the word ‘by the mind’ shows that the renunciation meant here is the giving up of the sense of ownership.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ವೈದ್ಯರಿಗೆ ದೇಹ ನಿಜಕ್ಕೂ ಒಂದು ಪುರದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಬಾಗಿಲುಗಳು, ದಾರಿಗಳು, ಕಾವಲುಗಾರರು, ತ್ಯಾಜ್ಯ ಹೊರಹಾಕುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಹಗಲು ರಾತ್ರಿ ನಡೆಯುವ ಸಂಚಾರ. ಪುರದಲ್ಲಿ ವಾಸ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೂ ಪುರವೇ ನಾನು ಎಂದುಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೂ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ.

To a doctor the body really does look like a city. Gates, roads, guards, a waste-disposal system, traffic running day and night. Living in a city is not the same as thinking ‘I am the city’.

ದೇಹವನ್ನು ‘ನಾನು ವಾಸಿಸುವ ಮನೆ’ ಎಂದು ನೋಡಿದರೆ ಅದರ ಆರೈಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮನೆಯ ಗೋಡೆ ಬಿರುಕು ಬಿಟ್ಟರೆ ದುರಸ್ತಿ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ, ಆದರೆ ಆ ಬಿರುಕೇ ನಾವು ಎಂದು ಕುಸಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

If the body is seen as ‘the house I live in’, caring for it becomes calmer. When a wall of the house cracks we repair it, but we do not collapse as if the crack were ourselves.